Bỏ qua đến nội dung

Làng dệt đũi Nam Cao - Hồn cốt tơ tằm hơn bốn thế kỷ miền đất Kiến Xương

Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 11 năm 2023, làng dệt đũi Nam Cao tại huyện Kiến Xương là một trong những cái nôi hiếm hoi của Việt Nam còn bảo lưu trọn vẹn quy trình kéo sợi đũi thủ công trong nước từ kén tằm tự nhiên suốt hơn bốn thế kỷ.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nghệ nhân cao niên phân loại kén tằm vàng óng dưới hiên nhà tại làng dệt đũi Nam Cao

Nằm giữa miền quê lúa trù phú của huyện Kiến Xương, làng dệt đũi Nam Cao từ hơn bốn thế kỷ qua vẫn bền bỉ gìn giữ tiếng thoi đưa mộc mạc cùng nghệ thuật rút tơ đũi thủ công dưới chậu nước. Từ những nong kén tằm vàng óng dưới hiên nhà ngói cổ, đôi bàn tay tần tảo của người phụ nữ vùng châu thổ đã dệt nên thứ vải đũi mộc thanh tao, mang đậm hồn cốt văn hóa trang phục Việt.

Lịch sử hơn bốn trăm năm hình thành làng dệt đũi Nam Cao

Trong bức tranh đa sắc của các làng nghề ươm tơ dệt lụa vùng đồng bằng Bắc Bộ, làng dệt đũi Nam Cao sở hữu bề dày lịch sử hơn bốn trăm năm với kỹ pháp xử lý sợi tơ tằm khác biệt.

Mạch nguồn nghề canh cửi từ cuối thế kỷ XVI

Tiếp nối truyền thống nông tang canh cửi của dân tộc vốn được khởi xướng từ thời Nguyên phi Ỷ Lan dưới triều đại nhà Lý, nghề ươm tơ và dệt đũi tại vùng đất Nam Cao (huyện Kiến Xương) chính thức định hình thành làng nghề chuyên biệt từ khoảng năm Giáp Thân (1584), cuối thế kỷ XVI. Ban đầu, người dân địa phương tận dụng những chiếc kén tằm kép, kén thủng hoặc phần vỏ tơ ngoài không thể ươm thành sợi tơ mảnh để ngâm nước, kéo rút bằng tay thành sợi đũi thô dệt vải mặc thường ngày.

Trải qua nhiều thế hệ cải tiến kỹ thuật từ thời Lê Trung Hưng sang thời Nguyễn, cư dân làng dệt đũi Nam Cao đã nâng tầm phương pháp kéo sợi thủ công thành một quy trình chuẩn mực, sử dụng nguồn kén tằm chất lượng cao để tạo ra mặt hàng vải đũi có độ xốp nhẹ, mặt vải gợn vân tự nhiên độc đáo. Theo ghi chép trong các tư liệu địa chí vùng Sơn Nam Hạ của nhà bác học Lê Quý Đôn, vùng Kiến Xương xưa vốn nổi tiếng khắp trấn Sơn Nam bởi nghề trồng dâu nuôi tằm và dệt các loại vải tơ đũi bền đẹp.

Vị thế mặt hàng đũi tơ trong giao thương đường thủy

Bước sang thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, sản phẩm của làng dệt đũi Nam Cao không chỉ phục vụ nhu cầu trang phục trong vùng mà còn theo các thương thuyền xuôi ngược sông Hồng lên đô thị cổ thương cảng Phố Hiến, kinh thành Thăng Long và giao thương cùng các trung tâm lụa lớn như làng lụa Vạn Phúc. Ngay trên quê hương Kiến Xương của nhà doanh điền, nhà ngoại giao canh tân Bùi Viện, nghề dệt đũi đã phát triển thành sinh kế trù phú của hàng nghìn hộ gia đình:

  • Trang phục truyền thống của giới nho sĩ và thị dân: Nhờ bề mặt mộc mạc, thoáng khí và sắc trắng ngà nhã nhặn, vải đũi Nam Cao xưa kia rất được các bậc nho sĩ, quan viên và cư dân đô thị ưa chuộng để may áo dài, quần trắng, khăn vấn đầu hoặc trang phục biểu diễn trong các chiếu nghệ thuật hát Chèo Thái Bình.
  • Thời kỳ hoàng kim xuất khẩu thập niên 1980: Trong giai đoạn thập niên 1970 – 1980, cả xã Nam Cao như một đại công trường dệt cửi với hơn hai nghìn khung dệt hoạt động ngày đêm, cung cấp hàng triệu mét vải đũi thô xuất khẩu sang các nước Đông Âu và Tây Âu.
  • Bản lĩnh vượt qua giai đoạn trầm lắng: Khi thị trường xuất khẩu truyền thống biến động vào thập niên 1990 khiến nhiều khung cửi phải tạm gác lại, những nghệ nhân cao niên tâm huyết trong làng vẫn âm thầm giữ lửa nghề qua từng chậu nước rút tơ nơi hiên nhà.
Tiêu chí bách khoa di sảnNội dung ghi nhận tại làng dệt đũi Nam CaoGiá trị lịch sử và bản sắc thủ công
Địa bàn văn hóaXã Nam Cao, huyện Kiến Xương (vùng văn hóa châu thổ sông Hồng)Cái nôi hơn bốn trăm năm bảo lưu di sản nghề dệt thủ công
Niên đại khởi nguồnKhoảng năm 1584 (cuối thế kỷ XVI, thời kỳ Lê Trung Hưng)Kế thừa mạch nguồn nông tang canh cửi cổ truyền của người Việt
Nguyên liệu chế tác100% kén tằm vàng bản địa và kén tằm trắng tự nhiênTuyệt đối không pha trộn sợi hóa học hay chất tẩy công nghiệp
Kỹ thuật cốt lõiCông đoạn húi kén và chuốt tơ kết hợp kỹ thuật kéo đũi trong nướcVê và rút sợi bằng tay dưới nước tạo kết cấu sợi bông xốp tự nhiên
Chất liệu màu sắcGiữ sắc mộc nguyên bản hoặc nhuộm màu thảo mộc tự nhiênSử dụng lá bàng, củ nâu, mặc nưa, vỏ lựu, cánh kiến thân thiện môi trường
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ghi danh ngày 10/11/2023)Khẳng định vị thế độc bản của dòng vải đũi tơ tằm tự nhiên Việt Nam

Quy trình kéo sợi thủ công độc bản tại làng dệt đũi Nam Cao

Điều khiến làng dệt đũi Nam Cao trở thành hiện tượng độc đáo của ngành dệt thủ công thế giới chính là quy trình sản xuất trải qua hai mươi công đoạn hoàn toàn bằng tay.

Tuyển chọn kén tằm vàng và bí quyết húi kén

Chất lượng của tấm vải đũi tơ tằm tự nhiên trước hết được quyết định bởi nguồn nguyên liệu kén tằm vàng bản địa (kén tằm ta ăn lá dâu ven sông) hoặc kén tằm trắng được tuyển chọn kỹ lưỡng. Để sợi tơ đũi có độ dai, mềm và óng mượt, người thợ phải thực hiện công đoạn húi kén và chuốt tơ theo đúng phương pháp cổ truyền.

Những nong kén sau khi thu hoạch và bóc bỏ lớp tơ rối bên ngoài sẽ được đưa vào nồi nấu kỹ trong nước tro rơm hoặc nước vôi trong pha chế vừa đủ từ hai đến ba giờ đồng hồ.

Đôi bàn tay người thợ làng dệt đũi Nam Cao tỉ mỉ rút kéo sợi tơ đũi thủ công trong chậu nước
Đôi bàn tay người thợ làng dệt đũi Nam Cao tỉ mỉ rút kéo sợi tơ đũi thủ công trong chậu nước

Nghệ thuật rút kéo sợi đũi dưới chậu nước mát

Công đoạn quan trọng bậc nhất làm nên linh hồn của làng dệt đũi Nam Cao chính là kỹ thuật kéo đũi trong nước (hay còn gọi là rút đũi, chuốt đũi). Người phụ nữ Nam Cao đặt một chậu nước sạch trước mặt, trên miệng chậu gác một phên nan tre đan thưa hình mắt cáo để giữ cố định đầu mối sợi tơ:

  • Thao tác vê và rút kén nhịp nhàng: Tay trái người thợ giữ lọn kén ngâm ngập trong làn nước mát, trong khi ngón cái và ngón trỏ của tay phải liên tục nhón từng nhúm tơ, vừa kéo dài vừa vê nhẹ qua khe nan tre để các sợi tơ nhỏ quyện xoắn vào nhau thành một sợi đũi liền mạch.
  • Điều tiết độ to nhỏ bằng cảm giác tay: Không có bất kỳ thước đo cơ khí nào, độ đều đặn của sợi đũi phụ thuộc hoàn toàn vào lực miết của đầu ngón tay người nghệ nhân; trung bình một người thợ lành nghề làm việc miệt mài suốt cả ngày cũng chỉ kéo được từ một trăm đến một trăm năm mươi gam sợi đũi khô.
  • Phơi hong dưới nắng gió tự nhiên: Những con đũi ướt sau khi rút xong từ chậu nước được vắt ráo, đem phơi trên các sào tre dưới hiên nhà cổ cho khô se, tạo thành những bó sợi tơ vàng óng hoặc trắng ngà.

Công đoạn quay xa, đánh ống và mắc cửi dệt vải

Sau khi sợi đũi đã khô ráo, người thợ tại làng dệt đũi Nam Cao bước vào chuỗi công đoạn chuẩn bị sợi trước khi lên khung gồm quay tơ vào guồng, đánh ống, mắc cửi, nối cửi và hồ sợi bằng nước cơm nếp loãng để tăng độ bền chắc.

Khi sợi dọc và sợi ngang đã sẵn sàng, người thợ ngồi lên khung cửi gỗ cổ truyền để dệt thành tấm vải.

Giá trị thẩm mỹ và sinh thái của sản phẩm làng dệt đũi Nam Cao

Không bóng bẩy, trơn láng như lụa tơ tằm truyền thống, sản phẩm của làng dệt đũi Nam Cao chinh phục những người yêu văn hóa bản địa và giới thiết kế thời trang quốc tế bởi vẻ đẹp giản dị mà tinh tế. Mỗi mét vải đũi là kết tinh của triết lý sống thuận tự nhiên và quy trình sản xuất xanh hoàn toàn không phát thải hóa chất.

Đặc tính đông ấm hạ mát của sợi đũi thô mộc

Do được hình thành từ hàng chục sợi tơ tằm nhỏ vê quyện vào nhau dưới nước thay vì kéo căng bằng máy, sợi đũi của làng dệt đũi Nam Cao giữ được cấu trúc rỗng xốp vi mô ở bên trong lõi sợi. Chính cấu trúc vật lý đặc biệt này mang lại cho vải đũi tơ tằm tự nhiên khả năng điều hòa thân nhiệt tuyệt vời: vào mùa hè, vải thấm hút mồ hôi nhanh và thoáng khí mát lạnh; vào mùa đông, các khoảng không khí nhỏ trong lõi sợi lại giữ nhiệt ấm áp cho cơ thể.

Hơn nữa, vì chứa 100% protein tơ tằm tự nhiên và không sử dụng hồ hóa học, vải đũi càng giặt qua nước càng trở nên mềm mại, rủ dáng và óng ả hơn. Những vết gợn sợi ngẫu nhiên trên bề mặt tấm vải mộc chính là dấu ấn độc bản của người nghệ nhân kéo sợi, khiến không có hai tấm vải đũi nào hoàn toàn giống hệt nhau.

Nghệ nhân làng dệt đũi Nam Cao kiểm tra bề mặt tấm vải đũi mộc dệt từ tơ tằm tự nhiên
Nghệ nhân làng dệt đũi Nam Cao kiểm tra bề mặt tấm vải đũi mộc dệt từ tơ tằm tự nhiên

Bảng màu nhuộm thảo mộc thuần khiết từ thiên nhiên

Sau khi dệt xong từ khung cửi gỗ cổ truyền, tấm vải đũi mộc được đem chuội kỹ để loại bỏ hết lớp keo tơ còn sót lại, giúp vải đạt độ mềm rủ tối đa. Điểm đặc sắc của làng dệt đũi Nam Cao là nghệ thuật nhuộm màu thảo mộc tự nhiên dựa trên kho tàng tri thức dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ:

  • Sắc nâu trầm và đen huyền từ củ nâu, mặc nưa: Người thợ giã củ nâu rừng hoặc trái mặc nưa lấy nước cốt nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần rồi phơi nắng trên sân gạch, tạo nên gam màu trầm mặc gắn liền với không gian tâm linh tại các cổ tự như chùa Keo.
  • Sắc vàng ấm và xanh dịu từ lá cây bản địa: Tận dụng lá bàng non, vỏ cây lựu, củ nghệ vàng, gỗ vang, lá chàm và cánh kiến, các nghệ nhân tạo ra bảng màu chuyển sắc nhẹ nhàng, bền màu với thời gian và an toàn tuyệt đối cho làn da.
  • Đa dạng hóa dòng sản phẩm ứng dụng: Từ tấm vải đũi mộc và đũi nhuộm thảo mộc, làng nghề đã phát triển thành nhiều dòng sản phẩm tinh tế như vải may áo dài, khăn choàng đũi thêu tay, chăn ga gối tơ tằm và tranh thêu trên nền vải đũi.

Hành trình hồi sinh di sản quốc gia của làng dệt đũi Nam Cao

Từ một làng nghề từng đứng trước nguy cơ mai một khi số hộ giữ khung cửi thu hẹp vào đầu thập niên 2010, làng dệt đũi Nam Cao đã viết nên câu chuyện hồi sinh kỳ diệu. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm trăm năm của các bậc cao niên với tư duy phát triển bền vững đã đưa nghề dệt đũi trở lại thời kỳ khởi sắc rực rỡ.

Vai trò kết nối cộng đồng của các nghệ nhân tâm huyết

Bước ngoặt quan trọng trong hành trình phục hưng làng dệt đũi Nam Cao gắn liền với tâm huyết của nghệ nhân Lương Thanh Hạnh cùng các bậc thợ lão thành trong xã. Năm 2016, sự ra đời của Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao đã quy tụ hàng trăm hộ làm nghề tại địa phương, khôi phục chuỗi giá trị khép kín từ vùng trồng dâu nuôi tằm bản địa đến tổ hợp kéo đũi, quay tơ, dệt vải và nhuộm thảo mộc.

Nhờ mô hình liên kết cộng đồng chặt chẽ này, những nghệ nhân cao tuổi nắm giữ bí quyết kỹ thuật kéo đũi trong nước có điều kiện truyền dạy trực tiếp cho thế hệ phụ nữ trẻ trong làng. Ngày 10 tháng 11 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh nghề dệt đũi xã Nam Cao vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của di sản nghề dệt thủ công hơn bốn thế kỷ.

Lan tỏa giá trị đũi Việt ra không gian quốc tế

Ngày nay, sản phẩm của làng dệt đũi Nam Cao đã hiện diện tại hơn hai mươi quốc gia trên thế giới và trở thành tặng phẩm văn hóa ngoại giao mang đậm bản sắc Việt Nam. Không gian làng nghề với những ngôi nhà ngói cổ, nong kén vàng rực và tiếng thoi đưa rộn rã cũng trở thành điểm đến du lịch văn hóa trải nghiệm thu hút đông đảo du khách quốc tế về tìm hiểu quy trình làm tơ đũi truyền thống.

Trải qua hơn bốn trăm năm kể từ ngày những sợi tơ đầu tiên được vê rút bên hiên nhà cổ, làng dệt đũi Nam Cao vẫn giữ trọn vẻ đẹp thuần khiết của kén tằm vàng bản địa và tấm vải đũi tơ tằm tự nhiên mộc mạc. Nhằm lưu giữ và lan tỏa hệ thống tri thức văn hóa làng nghề tiêu biểu của quê hương, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác phục vụ độc giả và cộng đồng nghiên cứu di sản.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất