Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung - Thiên tình sử bất tử bên dòng sông Hồng

Tôn vinh vị thánh đứng đầu hàng Tứ Bất Tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung tái hiện bức tranh văn hóa cư dân nông nghiệp và thương nghiệp ven sông thời đại Hùng Vương qua hàng loạt nghi lễ rước truyền thống quy mô lớn.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Không gian kiến trúc cổ kính của đền Đa Hòa nơi diễn ra lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Mỗi độ tháng Hai âm lịch khi hoa gạo bắt đầu thắp lửa đỏ rực dọc triền đê tả ngạn sông Hồng, lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung lại bừng lên sức sống văn hóa cộng đồng rực rỡ tại vùng đất cổ huyện Khoái Châu. Là một trong mười sáu lễ hội truyền thống lớn nhất cả nước, mùa hội không chỉ ngợi ca thiên tình sử vượt mọi ranh giới sang hèn từ thời đại Hùng Vương mà còn bảo lưu kho tàng nghi thức rước nước và diễn xướng dân gian vùng châu thổ.

Nguồn gốc huyền sử hình thành lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Mạch nguồn tâm linh của lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung bắt rễ từ kỷ nguyên dựng nước Văn Lang gắn liền với tín ngưỡng thờ phụng Chử Đạo Tổ – vị thánh đứng đầu hàng Tứ Bất Tử trong tâm thức dân gian Việt Nam. Đằng sau những lớp huyền thoại kỳ ảo là bức tranh lịch sử về công cuộc cư dân Việt cổ khai phá vùng đầm lầy trũng thấp ven sông Hồng thành những xóm làng nông nghiệp và bến chợ sầm uất.

Mối lương duyên vượt lễ giáo trên bãi cát ven sông

Theo ngọc phả cổ lưu giữ tại vùng Khoái Châu cùng hệ thống truyền thuyết thời Hùng Vương gắn liền với đất tổ Đền Hùng, vào đời vua Hùng Duệ Vương (Hùng Vương thứ mười tám), tại làng Chử Xá bên sông Hồng có chàng trai nghèo Chử Đồng Tử nổi tiếng hiếu thảo. Gia cảnh nghèo túng đến mức hai cha con chỉ có chung một chiếc khố vải; khi người cha lâm bệnh qua đời, chàng đã dành chiếc khố liệm cha rồi hằng ngày ngâm mình dưới sông đánh bắt tôm cá đổi lấy lương thực.

Trong một chuyến ngự thuyền rồng du ngoạn hạ lưu sông Hồng, công chúa Tiên Dung – con gái yêu của vua Hùng Vương thứ mười tám – cho đoàn tùy tùng dừng thuyền ghé vào bãi Tự Nhiên đầy lau sậy. Nàng công chúa truyền quây màn tắm mát ngay trên vạt cát nơi chàng trai nghèo đang vùi mình ẩn náu; khi nước dội làm trôi lớp cát để lộ cơ duyên kỳ ngộ, công chúa Tiên Dung cảm phục tấm lòng chí hiếu của chàng trai và quyết định kết duyên vợ chồng bất chấp khoảng cách giữa hoàng tộc cao quý với người dân chài nghèo khó.

Biểu tượng cây gậy chiếc nón và công đức khai phá

Sau khi thành thân, đôi vợ chồng trẻ không trở về kinh đô Phong Châu mà ở lại vùng bãi sông mở chợ, lập phố, dạy nhân dân trồng dâu nuôi tằm và giao thương đường thủy với các thuyền buôn. Trên bước đường vân du học đạo cùng Thiền sư Phật Quang trên núi Quỳnh Viên, chàng được truyền trao cây gậy và chiếc nón thần mang phép màu biến hóa để cứu độ dân nghèo vượt qua dịch bệnh và thiên tai.

Trong hành trình truyền đạo tại vùng ven sông Hồng, hai vợ chồng tiếp tục gặp gỡ và kết duyên cùng nàng Tây Sa công chúa (Hồng Vân công chúa), cùng nhau dựng lập thành quách giữa đầm lầy và chỉ dạy dân làng phương thức canh tác lúa nước. Khi quân triều đình kéo đến vì hiểu lầm, ba vị không dùng binh đao chống trả để tránh cảnh máu chảy đầu rơi cho bách tính; giữa đêm rằm, một trận cuồng phong cuốn cả thành quách bay về trời, để lại vùng đầm nước mênh mông gọi là đầm Dạ Trạch, nơi nhân dân lập đền thờ và mở lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung lưu truyền muôn đời.

Không gian hai ngôi đền cổ của lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Điểm đặc sắc làm nên quy mô rộng lớn của lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung là không gian tổ chức trải dài trên hai quần thể di tích quốc gia đặc biệt tại huyện Khoái Châu gồm đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch. Mỗi ngôi đền vừa gắn với một dấu mốc thiêng liêng trong huyền sử Tam vị Đức Thánh, vừa sở hữu bản sắc kiến trúc và phong tục hội làng độc đáo.

Sự kết nối chín làng tổng Mễ Sở bên đền Đa Hòa

Nằm sát triền đê tả ngạn sông Hồng thuộc xã Bình Minh đối diện bãi Tự Nhiên, ngôi đền cổ Đa Hòa (kiến thiết năm Giáp Ngọ 1894 do Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh thiết kế với mười tám nóc nhà cong hình thuyền rồng) là trung tâm hội tụ của nhân dân tám thôn thuộc tổng Mễ Sở xưa cùng thôn Đa Hòa gọi chung là Cửu tổng. Hằng năm, từ ngày mùng mười đến ngày mười hai tháng Hai âm lịch, nhân dân chín làng lại đồng tâm hiệp lực tổ chức mùa hội với quy nghi trang trọng bậc nhất đồng bằng Bắc Bộ.

Trước ngày khai hội, các làng trong tổng Mễ Sở gồm Mễ Sở, Phú Thị, Thiết Trụ, Bằng Nha, Hoàng Trạch, Nhạn Tháp, Đông Tảo, Bình Minh và Đa Hòa phân công chuẩn bị cỗ kiệu Bát cống, tập luyện đội múa rồng Cửu tổng, trang hoàng thuyền rồng và tuyển chọn nam thanh nữ tú tham gia đoàn rước, biến không gian trước lầu Trấn Giang thành ngày hội đại đoàn kết của vùng văn hóa cổ.

Dấu tích hóa thánh linh thiêng tại vùng đầm Dạ Trạch

Cách bờ sông Hồng khoảng ba ki-lô-mét về phía đông nam thuộc xã Dạ Trạch là ngôi đền Hóa Dạ Trạch – nơi tương truyền Đức Thánh Chử Đạo Tổ cùng công chúa Tiên Dung và Tây Sa công chúa hiển thánh bay về trời, đồng thời gắn liền với địa danh lịch sử căn cứ đầm Dạ Trạch của Triệu Việt Vương ở thế kỷ thứ sáu. Quần thể đền Hóa nằm giữa vùng hồ nước uốn lượn như dáng rồng nằm, lưu giữ quả chuông đồng cổ đúc năm Cảnh Thịnh thứ ba (1792) và pho tượng Tam vị Đức Thánh uy nghiêm.

Trong khuôn khổ lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung từ ngày mùng mười đến ngày mười hai tháng Hai âm lịch, nhân dân các thôn xã Dạ Trạch cũng tổ chức lễ rước từ các đình làng trong tổng về quy tụ tại sân đền Hóa. Hai không gian hội tại Đa Hòa ven sông và Dạ Trạch bên đầm cổ cùng chung nhịp trống khai hội, tạo nên trục văn hóa tâm linh song hành hiếm có tại vùng châu thổ sông Hồng.

Không gian và Thời điểm lễ hộiCác làng và tổng tham gia rướcNghi thức tâm linh cốt lõiDiễn xướng và trò hội đặc trưng
Khu di tích đền Đa Hòa (xã Bình Minh, ngày 10–12 tháng 2 âm lịch)Chín làng thuộc tổng Mễ Sở xưa (Mễ Sở, Phú Thị, Thiết Trụ, Đa Hòa, Đông Tảo...)Đại lễ rước nước trên sông Hồng bằng đoàn thuyền rồng và lễ rước Bách thầnBiểu diễn múa rồng Cửu tổng, múa lân, cờ người và ngâm thơ tại Trấn Giang lâu
Khu di tích đền Dạ Trạch (xã Dạ Trạch, ngày 10–12 tháng 2 âm lịch)Các thôn thuộc xã Dạ Trạch và các làng kết chạ vùng Khoái ChâuLễ rước nước từ sông Hồng về đền Hóa, rước cây gậy và chiếc nón thầnGiao lưu nghệ thuật hát Trống quân Dạ Trạch và điệu múa đĩ đánh bồng cổ truyền
Bến sông Hồng và bãi Tự Nhiên (Sáng ngày 10 tháng 2 âm lịch)Thủy đội thuyền rồng của chín làng tổng Mễ Sở và xã Dạ TrạchNghi lễ quay thuyền ba vòng giữa dòng sông Cái, múc nước thiêng vào chóe sứTái hiện cảnh thuyền ngự của công chúa Tiên Dung du ngoạn và định duyên
Toàn tuyến đường đê và nội tự hai đền (Ngày 11–12 tháng 2 âm lịch)Hàng vạn cư dân địa phương và cộng đồng hành hương đồng bằng Bắc BộLễ đại tế Tam vị Đức Thánh trong hàng Tứ Bất Tử và lễ rước hoàn cungHội thi bơi chải, đấu vật dân tộc, chọi gà và thưởng thức ẩm thực quê nhãn

Nghi thức rước nước và tế lễ tại lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Linh hồn làm nên giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung chính là hệ thống nghi lễ rước nước và rước bộ quy mô lớn. Mọi nghi tiết trong đám rước đều gắn liền với tín ngưỡng cầu nước của cư dân văn minh lúa nước và triết lý trọng tình nghĩa của dân tộc Việt.

Đoàn thuyền rồng rước nước thiêng giữa dòng sông Hồng

Vào sáng sớm ngày mùng mười tháng Hai âm lịch, nghi thức quan trọng bậc nhất mở màn cho lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung là đại lễ rước nước trên sông Hồng. Từ bến sông trước đền Đa Hòa và bến đò Mễ Sở, hàng chục chiếc thuyền lớn trang hoàng lộng lẫy như đoàn thuyền rồng cờ xí rợp trời đồng loạt nổ trống xuất phát tiến ra giữa dòng sông Cái đối diện bãi Tự Nhiên lịch sử.

Đoàn thuyền và nhân dân thực hiện nghi lễ rước nước trên sông Hồng trong lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung
Đoàn thuyền và nhân dân thực hiện nghi lễ rước nước trên sông Hồng trong lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Trên chiếc thuyền chủ đi giữa đoàn đặt hương án sơn son thếp vàng và chiếc chóe sứ cổ phủ vải điều đỏ thắm. Khi đoàn thuyền ra tới khu vực dòng nước xoáy giữa sông, các thuyền vệ tinh xếp thành vòng tròn bảo vệ xung quanh; vị chủ tế trong trang phục áo thụng lam trang nghiêm làm lễ dâng hương cáo Hà Bá và dùng gáo đồng múc nước giữa dòng sông Hồng đổ đầy vào chóe sứ. Nghi thức lễ rước nước trên sông Hồng vừa tưởng nhớ thuở hàn vi gắn bó với sông nước của Đức Thánh, vừa gửi gắm ước nguyện mưa thuận gió hòa, nguồn nước phù sa dồi dào tưới tắm cho ruộng đồng Khoái Châu.

Nghi thức rước Bách thần và pháp khí gậy nón

Ngay sau khi chóe nước thiêng được rước từ bến sông lên bờ đê, đoàn đại lễ rước Bách thần của chín làng tổng Mễ Sở hoặc các thôn xã Dạ Trạch hợp đội hình tiến về đền chính. Đám rước kéo dài hàng ki-lô-mét dọc theo con đê sông Hồng với hàng nghìn người tham gia trong sắc cờ hội năm màu rực rỡ:

  • Kiệu rước pháp khí cây gậy và chiếc nón thần: Đi ở vị trí trang trọng đầu đoàn rước kiệu là cỗ kiệu rước cây gậy và chiếc nón thần – hai vật báu mộc mạc gắn liền với cuộc đời cứu nhân độ thế và phép màu dựng thành giữa đầm Dạ Trạch của Chử Đạo Tổ.
  • Đội hình kiệu Bách thần của chín làng: Tiếp theo sau là hàng chục cỗ kiệu Bát cống sơn son thếp vàng rước bài vị Thành hoàng của chín làng trong tổng về hội tụ tại sân đại bái để "chầu Thánh", thể hiện sự gắn kết giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng với tín ngưỡng thờ Tứ Bất Tử.
  • Màn trình diễn múa rồng Cửu tổng: Dọc suốt hành trình rước bộ và trước sân đền, những đôi rồng vàng khổng lồ của đội múa rồng Cửu tổng liên tục uốn lượn theo tiếng trống nhịp, tạo hình "lưỡng long chầu nhật" và "rồng cuốn thủy" đầy khí thế hào hùng.
Đoàn rước kiệu Thánh uy nghiêm cờ hoa rực rỡ tiến vào khu di tích trong lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung
Đoàn rước kiệu Thánh uy nghiêm cờ hoa rực rỡ tiến vào khu di tích trong lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Diễn xướng dân gian và giá trị lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung

Không chỉ trang nghiêm ở phần lễ, lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung còn là cái nôi bảo tồn những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc sắc của vùng đất bãi ven sông Hồng. Qua bao thế hệ trao truyền, những làn điệu ca múa cổ tại đây vẫn giữ nguyên sức cuốn hút mộc mạc và giàu tính nhân văn.

Điệu hát trống quân giao duyên và múa đĩ đánh bồng

Nhắc tới không gian phần hội tại đền Hóa Dạ Trạch và đền Đa Hòa, nét văn hóa nghệ thuật tiêu biểu nhất là những canh hát đối đáp của nghệ thuật hát Trống quân Dạ Trạch – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia có lịch sử hàng thế kỷ. Bên bờ đầm nước phẳng lặng, các liền anh, liền chị chia làm hai phe nam nữ ngồi đối diện nhau bên chiếc trống đất căng dây mây gõ nhịp "thình bùng thình", cất lời hát giao duyên ứng tác thông minh ca ngợi mối tình chung thủy của Chử Đồng Tử – Tiên Dung và vẻ đẹp quê hương.

Cùng với tiếng hát trống quân mượt mà, trong đoàn rước và sân hội còn có điệu múa "đĩ đánh bồng" (con đĩ đánh bồng) vô cùng hóm hỉnh. Những chàng trai trẻ khôi ngô trong làng hóa trang thành các cô gái má phấn môi son, mặc váy đụp, áo tứ thân sặc sỡ, trước bụng đeo chiếc trống bồng nhỏ vừa đi vừa nhún nhảy đánh trống xoay tròn mềm mại, cầu chúc sự sinh sôi nảy nở và ấm no hạnh phúc cho muôn nhà.

Tinh thần cố kết cộng đồng cư dân châu thổ sông Hồng

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung đã trở thành biểu tượng cho khát vọng tự do hôn nhân, lòng hiếu thảo với đấng sinh thành và ý chí vươn lên làm giàu chính đáng bằng nghề nông thương của người Việt. Trong những ngày trẩy hội mùa xuân, người dân bản địa còn dâng cúng và giới thiệu những thức quà đặc sản trứ danh của quê hương như nhãn lồng Hưng Yên ngọt sắc tiến vua hay món bánh cáy làng Nguyễn đậm đà hương vị đồng bằng.

Đặt trong dòng chảy văn hóa vùng châu thổ Bắc Bộ, mùa hội tại Đa Hòa – Dạ Trạch kết nối hài hòa giữa kinh kỳ Hoàng thành Thăng Long ở phía thượng nguồn với thương cảng cổ Khu di tích Phố Hiến ở phía hạ lưu, tạo nên hành trình du khảo di sản sông Hồng cuốn hút.

Giữa nắng xuân ấm áp trải dài trên bãi cát Tự Nhiên và mặt sóng sông Hồng lấp lánh, lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung vẫn ngân vang khúc ca bất tử về tình yêu thương con người và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và số hóa di sản văn hóa truyền thống, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục lan tỏa những giá trị văn hiến đặc sắc của vùng đất Khoái Châu lịch sử tới đông đảo độc giả gần xa.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất