Bỏ qua đến nội dung

Bánh cáy làng Nguyễn - Tinh hoa thức quà tiến vua đậm hồn quê Bắc Bộ

Khởi nguồn từ bàn tay tài hoa của bà Nguyễn Thị Tần tại vùng đất Nguyên Xá từ thế kỷ XVIII, bánh cáy làng Nguyễn chinh phục người thưởng thức bằng sắc màu tựa trứng con cáy biển cùng sự hòa quyện tinh tế giữa nếp cái hoa vàng, mứt bí, vừng lạc và gừng già.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Những lát bánh cáy làng Nguyễn cắt miếng chữ nhật bày trên đĩa sứ cổ truyền

Trong dòng chảy ẩm thực cổ truyền của vùng châu thổ sông Hồng, bánh cáy làng Nguyễn tỏa sáng như một thức quà dân gian độc đáo kết tinh từ sản vật đồng chiêm trũng và sự khéo léo bậc thầy của người thợ quê lúa. Khởi nguồn từ vùng đất cổ Nguyên Xá không xa không gian văn hiến chùa Keo, thức bánh mang sắc màu sặc sỡ tựa trứng con cáy biển đã trở thành phẩm vật tiến vua lưu danh sử sách suốt gần ba thế kỷ.

Cội nguồn lịch sử và giai thoại tiến vua của bánh cáy làng Nguyễn

Lịch sử ra đời của bánh cáy làng Nguyễn gắn liền với những trang ngọc phả dòng họ Nguyễn Công tại làng Nguyễn, nay thuộc xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng, vùng quê trù phú nằm giữa những cánh đồng lúa nước phì nhiêu. Không chỉ là kết quả của nghệ thuật chế biến nông sản sau mùa gặt, thức quà này còn mang trong mình câu chuyện lịch sử về tấm lòng hướng về quê hương của một bậc nữ lưu tài sắc chốn hoàng cung thời Hậu Lê.

Dấu ấn sáng tạo của Phu nhân Nguyễn Thị Tần

Theo gia phả lưu giữ tại từ đường họ Nguyễn Công và truyền ngôn của làng nghề bánh cáy Nguyễn, người khai sinh ra thức bánh trứ danh này là bà Nguyễn Thị Tần (sinh năm 1724), con gái đời thứ sáu của dòng tộc họ Nguyễn tại làng Nguyễn và là cháu nội của quan Thượng thư Nguyễn Công Thái. Vốn nổi tiếng thông minh, đoan trang và tinh thông nữ công gia chánh, vào năm 1739 dưới triều vua Lê Hiển Tông, bà được tuyển vào triều đình Thăng Long và giữ trọng trách Phu nhân Dưỡng giáo, trực tiếp chăm sóc Thái tử Lê Duy Vỹ.

Sống giữa chốn cung đình vàng son với muôn vàn sơn hào hải vị, bà Nguyễn Thị Tần vẫn luôn đau đáu nỗi nhớ hương vị mộc mạc của quê nhà mỗi độ gió bấc tràn về. Từ những nguyên liệu nông sản thuần Việt gửi từ quê lên như hạt gạo nếp mùa, củ gừng già, vừng trắng, lạc nhân, quả gấc và mật mía, bà đã dày công phối trộn theo tỷ lệ hài hòa để chế tác nên một loại bánh ngũ vị tiến vua dâng lên vua Lê Hiển Tông thưởng thức. Khi về trí sĩ tại quê hương ở tuổi xế chiều, bà đã truyền dạy trọn vẹn bí quyết chế tác thức bánh quý này cho người dân làng Nguyễn.

Lý giải tên gọi dân dã từ sắc màu trứng cáy

Một điều thú vị khiến nhiều người lần đầu tìm hiểu về bánh cáy làng Nguyễn không khỏi ngạc nhiên là trong thành phần nguyên liệu của bánh hoàn toàn không có sự xuất hiện của con cáy hay bất kỳ loài thủy sản nào. Tương truyền, khi vua Lê Hiển Tông thưởng thức món bánh ngũ vị do Phu nhân dâng tiến, nhà vua vô cùng tán thưởng vị dẻo thơm, béo ngậy mà không ngấy cùng hương gừng cay ấm lan tỏa nơi đầu lưỡi. Khi quan sát bề mặt lát bánh cắt ngang điểm xuyết những hạt nếp màu đỏ cam, vàng tươi, trắng ngà xen lẫn lớp mỡ trong suốt, nhà vua nhận thấy sắc màu ấy trông hệt như những chùm trứng con cáy biển vùng duyên hải nên đã ban tên gọi là bánh cáy.

Danh xưng mộc mạc nhưng giàu tính hình tượng ấy nhanh chóng lan truyền từ chốn cung đình về khắp các vùng quê đồng bằng, trở thành tên gọi chính thức của sản vật làng Nguyễn suốt hàng trăm năm qua. Cùng với những di sản tâm linh và văn hóa lâu đời của vùng đất ven sông Hồng như đền Trần Thái Bình, đền Tiên La hay các kỳ lễ hội chùa Keo, thức bánh tiến vua của làng Nguyễn đã góp phần định hình bản sắc văn hóa ẩm thực tinh tế của quê lúa.

Tiêu chí lịch sử và danh xưngThông tin nguồn gốc tại làng NguyễnÝ nghĩa văn hóa và di sản
Nhân vật sáng lậpBà Nguyễn Thị Tần (sinh năm 1724), Phu nhân Dưỡng giáo triều vua Lê Hiển TôngKhởi nguồn truyền thống chế tác bánh ngũ vị tiến vua từ thế kỷ XVIII
Không gian ra đờiLàng cổ Nguyên Xá (xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng) giữa vùng đồng bằng trù phúCái nôi bảo tồn bí quyết phối trộn nông sản cổ truyền qua nhiều thế hệ
Nguồn gốc tên gọiVua Lê Hiển Tông đặt tên theo sắc màu đỏ vàng trắng giống trứng con cáy biểnThể hiện sự quan sát tinh tế và nét hóm hỉnh trong văn hóa đặt tên dân gian
Vị thế ẩm thựcPhẩm vật ngự thiện cung đình trở thành thức quà lễ Tết tiêu biểu của quê lúaKết nối văn hóa cung đình Thăng Long với đời sống tâm linh làng xã Bắc Bộ

Hệ nguyên liệu nông sản bản địa cấu thành bánh cáy làng Nguyễn

Sức hấp dẫn bền bỉ của bánh cáy làng Nguyễn được quyết định bởi quy chuẩn tuyển chọn nguyên liệu nông sản bản địa vô cùng khắt khe. Mỗi thành phần cấu thành nên chiếc bánh đều là tinh hoa của ruộng đồng châu thổ, được thu hoạch đúng vụ và sơ chế hoàn toàn bằng phương pháp tự nhiên.

Cận cảnh miếng bánh cáy làng Nguyễn phủ vừng trắng rang thơm hòa quyện cùng mạch nha gừng già
Cận cảnh miếng bánh cáy làng Nguyễn phủ vừng trắng rang thơm hòa quyện cùng mạch nha gừng già

Hạt nếp cái hoa vàng cùng sắc gấc, dành dành

Trụ cột tạo nên phần cốt giòn dẻo của bánh cáy làng Nguyễn chính là hạt gạo nếp cái hoa vàng vụ mùa được trồng trên những cánh đồng đất thịt trù phú tương tự vùng lúa gạo tám thơm Tiền Hải. Hạt nếp được chọn phải là nếp mới thu hoạch sau vụ gặt tháng Mười âm lịch, hạt tròn mẩy, trắng đục đều đặn và dậy mùi thơm dịu. Gạo nếp được chia thành các phần riêng biệt để chế biến theo hai hướng cấu trúc khác nhau gồm phần nếp rang nổ thành bỏng hoa trắng muốt và phần nếp đồ xôi giã nhuyễn làm con cáy.

Để tạo nên sắc màu rực rỡ giống như trứng con cáy biển mà không dùng phẩm màu hóa học, các nghệ nhân làng Nguyễn sử dụng hoàn toàn sắc tố thực vật tự nhiên từ vườn nhà. Một phần gạo nếp được ngâm cùng nước cốt quả dành dành chín (chi tử) để chiết xuất sắc vàng tươi óng ả; phần gạo nếp thứ hai được nhào trộn với thịt quả gấc chín đỏ thẫm để lên màu đỏ cam ấm áp. Khi hai phần bột nếp màu vàng và màu đỏ được cán mỏng, cắt hạt lựu nhỏ rồi đem sấy giòn trên chảo gang, chúng trở thành những hạt cáy vàng, cáy đỏ giòn tan.

Mỡ phần ướp đường trong vắt và mạch nha gừng

Yếu tố tạo nên độ béo ngậy đặc trưng nhưng không gây ngấy của bánh cáy làng Nguyễn chính là thành phần mỡ phần ướp đường được chuẩn bị công phu từ trước đó nửa tháng. Mỡ lợn được chọn phải là lớp mỡ khổ dày ở phần thăn lưng, trắng tinh và chắc nịch. Sau khi thái thành từng miếng nhỏ hạt lựu, mỡ được luộc sơ qua nước sôi rồi vớt ra để ráo, sau đó ướp ngập trong đường kính trắng suốt mười lăm ngày đêm. Quá trình thẩm thấu tự nhiên giúp miếng mỡ chuyển từ màu trắng đục sang trạng thái trong vắt như pha lê, khi nhai có độ giòn sần sật tựa mứt bí.

Song hành cùng cốt nếp và mỡ đường là hệ thống gia vị kết dính gồm mạch nha gừng già, mứt bí đao, lạc nhân, vừng trắng và vỏ quýt tươi. Gừng phải chọn loại gừng ré củ nhỏ trồng trên đất pha cát, vỏ sần sùi nhưng ruột vàng sẫm, nhiều xơ và có vị cay nồng ấm áp; lạc và vừng được rang chín tới trên lửa nhỏ để giữ trọn lượng tinh dầu bùi béo:

  • Cốt gạo nếp cái hoa vàng: Gồm phần nếp rang nổ thành hoa bỏng trắng xóa tạo độ xốp mềm và phần nếp giã nhuyễn nhuộm màu gấc đỏ cùng quả dành dành vàng tươi thái hạt lựu chiên giòn làm con cáy.
  • Mỡ phần ướp đường pha lê: Mỡ thăn lưng thái hạt lựu ướp đường tinh luyện trong hai tuần lễ cho tới khi miếng mỡ trong suốt, đạt độ giòn sần sật và vị ngọt dịu thanh tao.
  • Nhóm hạt bùi và mứt truyền thống: Lạc nhân hạt nhỏ vỏ lụa hồng rang giòn xát vỏ, vừng trắng đãi sạch rang vàng thơm lừng kết hợp cùng mứt bí đao trắng ngần và tinh dầu vỏ quýt.
  • Chất kết dính mạch nha gừng: Sự hòa quyện giữa mật mía, mạch nha lúa mầm dẻo quánh và nước cốt gừng già giã nhuyễn tạo nên chất keo tự nhiên gắn kết toàn bộ nguyên liệu thành khối thống nhất.

Nghệ thuật chế tác thủ công và cấu trúc vị giác bánh cáy làng Nguyễn

Mỗi mẻ bánh cáy làng Nguyễn ra lò là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhiệt độ chảo gang, lực đảo tay điêu luyện và cảm nhận tinh nhạy của người nghệ nhân. Nghệ thuật ngào bánh và ép khuôn gỗ chính là thước đo phân định đẳng cấp của sản vật chính gốc vùng Nguyên Xá.

Những khuôn bánh cáy làng Nguyễn cắt lát vuông vức chuẩn bị cho nghi thức thưởng trà và biếu tặng
Những khuôn bánh cáy làng Nguyễn cắt lát vuông vức chuẩn bị cho nghi thức thưởng trà và biếu tặng

Sự giao thoa giữa hạt bỏng nổ và con cáy giòn

Điểm độc đáo trong cấu trúc vật lý của bánh cáy làng Nguyễn nằm ở sự kết hợp tương phản nhưng ăn ý giữa hai trạng thái biến đổi của hạt gạo nếp cái hoa vàng. Một bên là những hạt thóc nếp được rang trên cát nóng cho nổ bung thành những bông bỏng cái trắng ngần, nhẹ xốp và mềm mại; một bên là những hạt cáy đỏ, cáy vàng được đồ xôi, giã nhuyễn bằng cối đá, cán phẳng, cắt hạt lựu rồi chiên phồng tạo độ giòn rụm săn chắc.

Khi phối trộn trong chảo gang lớn trên bếp lửa hồng cùng lớp mạch nha gừng già đang sôi sủi tăm, người thợ lành nghề phải kiểm soát độ lửa chuẩn xác để mạch nha đạt tới độ kéo chỉ vừa phải. Hỗn hợp sau khi ngào quyện đều được đổ nhanh ra chiếc khuôn gỗ vuông vức đã rải sẵn một lớp vừng trắng rang vàng ở đáy, dùng vồ gỗ lèn chặt tay từ trung tâm ra bốn góc rồi phủ thêm một lớp vừng thơm lên bề mặt trước khi cắt thành từng thanh chữ nhật đều đặn.

Bản hòa tấu ngũ vị dẻo giòn cay ấm nơi đầu lưỡi

Thưởng thức một lát bánh cáy làng Nguyễn chuẩn vị là hành trình khám phá sự chuyển tầng phong phú của ngũ vị và đa dạng kết cấu vật lý trong cùng một miếng bánh. Khi nhìn bằng mắt thường, lát bánh hiện lên như một bức tranh khảm đa sắc với sắc đỏ cam của gấc, sắc vàng óng của dành dành, sắc trắng trong của mỡ đường, mứt bí và lớp áo vừng trắng phủ đều bên ngoài, lý giải trọn vẹn vì sao cổ nhân lại liên tưởng tới hình ảnh trứng con cáy biển.

Ngay khi chạm đầu lưỡi, cảm giác đầu tiên là độ dẻo quánh của mạch nha quyện cùng cái xốp mềm của hoa bỏng, tiếp nối ngay sau đó là tiếng giòn tan rôm rốp của con cáy chiên, sự giòn sần sật của mỡ phần ướp đường và vị bùi béo của lạc rang, vừng trắng. Cuối cùng, vị cay nồng ấm áp của gừng già hòa cùng hương thơm thanh nhẹ của vỏ quýt lan tỏa khắp khoang miệng, cân bằng hoàn hảo vị ngọt béo.

Tầng cảm quan và thành phầnNguồn nguyên liệu tạo thànhSắc thái hương vị và kết cấu vật lý
Tầng sắc diện ngũ sắcGấc chín đỏ, quả dành dành vàng, bỏng trắng, mỡ trong, vừng vàngTái hiện vẻ đẹp tự nhiên tựa chùm trứng cáy rực rỡ và bắt mắt
Tầng kết cấu đa trạng tháiBỏng nếp nổ, con cáy chiên, mỡ phần ướp đường, lạc nhân, mứt bíGiao thoa giữa độ dẻo mềm, độ giòn xốp và cảm giác sần sật vui tai
Tầng vị giác trung tâmĐường kính, mật mía, mạch nha nếp, lạc rang và vừng trắngVị ngọt thanh đằm thắm hòa quyện cùng độ bùi ngậy tự nhiên không ngấy
Tầng hương thơm và hậu vịCốt gừng già giã nhuyễn, tinh dầu vỏ quýt và hương hoa bưởiHương thơm nồng ấm giúp kích thích vị giác và lưu giữ hậu vị sâu lắng

Giá trị văn hóa thưởng trà và di sản bánh cáy làng Nguyễn

Trong đời sống tinh thần của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, bánh cáy làng Nguyễn không đơn thuần là một món quà quê mà đã trở thành một phần nghi thức văn hóa giao tiếp, lễ Tết và hiếu khách đầy tao nhã. Giá trị của sản vật được khẳng định qua sự gắn kết bền chặt với phong tục thưởng trà cổ truyền và sức sống mãnh liệt của làng nghề trăm năm.

Phong tục nhâm nhi bánh cáy cùng chén trà xanh

Người dân quê lúa từ bao đời nay vẫn truyền tụng nét văn hóa kết đôi không thể tách rời giữa đĩa bánh cáy làng Nguyễn hay thanh kẹo lạc làng Nguyễn với ấm nước chè xanh đặc sánh. Sau khi thưởng thức những thức quà mặn đậm đà bản sắc địa phương như bát canh cá Quỳnh Côi, chủ nhà thường bày ra bàn trà những lát bánh cáy cắt mỏng vuông vức bên cạnh ấm trà móc câu hoặc chè tươi hái từ vườn nhà nấu sôi dậy mùi thơm chát dịu.

Sự kết hợp giữa bánh cáy và trà xanh thể hiện triết lý cân bằng âm dương và ngũ vị vô cùng tinh tế trong văn hóa ẩm thực Việt. Vị chát thanh nhẹ và hơi nóng ấm của chén trà xanh giúp làm tan nhanh lớp mạch nha và mỡ đường trên đầu lưỡi, làm dịu đi độ ngọt béo của bánh, đồng thời tôn lên vị cay thơm nồng nàn của gừng già và hương nếp mới. Giữa tiết trời se lạnh của mùa thu đông hay những ngày xuân sum họp, khoảnh khắc cùng người thân nâng chén trà nóng, nhâm nhi miếng bánh cáy dẻo giòn đã trở thành ký ức văn hóa ấm áp.

Sức sống thương hiệu truyền thống trong đời sống đương đại

Trải qua gần ba thế kỷ thăng trầm kể từ ngày Phu nhân Nguyễn Thị Tần truyền nghề cho dân làng, xã Nguyên Xá ngày nay vẫn giữ vững vị thế là thủ phủ sản xuất bánh cáy truyền thống lớn nhất vùng đồng bằng sông Hồng. Các thế hệ nghệ nhân tại địa phương luôn kiên định nguyên tắc bảo tồn cốt cách truyền thống, tuyệt đối giữ đúng tỷ lệ phối trộn ngũ vị, sử dụng phẩm màu thực vật tự nhiên từ gấc và dành dành để giữ trọn danh tiếng bánh ngũ vị tiến vua năm xưa.

Bên cạnh việc gìn giữ kỹ nghệ thủ công, sản vật truyền thống của làng Nguyễn đã được chứng nhận nhãn hiệu tập thể và đạt chuẩn sản phẩm OCOP tiêu biểu, xuất hiện trang trọng trong các lễ hội văn hóa lớn trên cả nước. Trong tiến trình số hóa và quảng bá di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC đóng vai trò kết nối và giới thiệu hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các sản vật truyền thống liên vùng châu thổ. Từ câu chuyện tiến vua nơi cung đình thế kỷ XVIII đến thức quà bình dị trên bàn trà mỗi gia đình Việt, bánh cáy làng Nguyễn mãi là biểu tượng tự hào của văn hóa ẩm thực quê hương.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất