Chùa Keo - Kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền gần bốn thế kỷ nơi châu thổ sông Hồng
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nằm trầm mặc bên triền đê tả ngạn sông Hồng thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, chùa Keo (tên chữ là Thần Quang Tự) hiện diện như một bảo tàng sống động của nghệ thuật kiến trúc mộc cổ truyền Việt Nam thế kỷ XVII. Trải qua gần bốn thế kỷ kể từ cuộc đại kiến thiết năm 1630, quần thể Di tích quốc gia đặc biệt này vẫn bảo lưu mười bảy công trình gỗ lim cùng tòa gác chuông chùa Keo uy nghiêm.
Lịch sử khởi dựng chùa Keo và mạch nguồn phụng thờ Thiền sư
Trước khi định hình diện mạo bề thế tại vùng đất Duy Nhất ngày nay, chùa Keo từng trải qua một hành trình biến thiên dài lâu gắn liền với lịch sử Phật giáo thời Lý – Trần và dòng chảy dữ dội của sông Hồng. Sự ra đời của ngôi cổ tự bắt nguồn từ công đức tu hành, trị bệnh cứu dân của vị Quốc sư triều Lý cùng tấm lòng ngưỡng vọng bền bỉ của cư dân vùng hạ lưu.
Dấu ấn Nghiêm Quang Tự thời Lý bên dòng Giao Thủy
Theo các nguồn bi ký cổ và bộ sử biên niên do nhà bác học Lê Quý Đôn từng khảo cứu về văn hiến vùng Sơn Nam Hạ, tiền thân của ngôi chùa vốn là Nghiêm Quang Tự do Thiền sư Dương Không Lộ khởi dựng năm 1061 dưới triều vua Lý Thánh Tông tại hương Giao Thủy bên bờ sông Hồng. Sinh thời, Thiền sư Dương Không Lộ (1016–1094) sau khi đắc đạo Thiền tông dòng Vô Ngôn Thông đã nổi danh khắp kinh kỳ Hoàng thành Thăng Long nhờ tài y thuật uyên thâm, tinh thần nhập thế hộ quốc an dân và nghệ thuật đúc đồng tinh xảo. Khi nhà sư viên tịch năm 1094, triều đình nhà Lý ban sắc chỉ mở rộng Nghiêm Quang Tự và đến năm 1167 đổi hiệu thành Thần Quang Tự để vừa thờ Phật, vừa tôn thờ vị Quốc sư.
Suốt hơn năm thế kỷ tồn tại trên dải đất bãi cổ Giao Thủy (tên Nôm là làng Keo), Thần Quang Tự là trung tâm văn hóa tâm linh lớn nhất vùng châu thổ hạ lưu. Tuy nhiên, vào năm Tân Hợi (1611), một trận đại hồng thủy lịch sử đã làm sạt lở bờ sông Hồng, cuốn trôi toàn bộ nền móng ngôi chùa cổ cùng làng mạc hương Giao Thủy. Biến cố thiên nhiên ấy buộc cư dân làng Keo chia làm hai nhánh di cư sang hai bờ sông Hồng lập ấp mới. Nhánh vượt sang bờ nam lập làng Hành Thiện, còn nhánh ngược lên bờ bắc định cư tại vùng đất Dũng Nhuệ (nay thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư) và mang theo toàn bộ đồ thờ tự, tượng pháp cùng tâm nguyện phục dựng chốn tổ ngàn năm.
Cuộc đại kiến thiết Thần Quang Tự năm 1630
Sau gần hai thập niên ổn định sinh kế trên vùng đất Dũng Nhuệ, công cuộc tái thiết chùa Keo chính thức được khởi xướng nhờ tầm nhìn quy hoạch của quan Đông cung Thị nội vệ Quận công Hoàng Nhân Dũng cùng phu nhân Lại Thị Ngọc Lễ và sự suy tôn của chúa Trịnh Tráng. Theo văn bia khắc năm 1632 lưu giữ tại di tích, vào năm Canh Ngọ (1630), Quận công Hoàng Nhân Dũng đã quyên góp tiền của, mua đất nội tự và dâng biểu xin chúa Trịnh chuẩn cấp hàng trăm cây gỗ lim thượng hạng chở theo đường sông về bến Dũng Nhuệ, đồng thời mời bốn mươi hai hiệp thợ mộc tài hoa nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ về thi công.
Chỉ trong vòng hai mươi tám tháng lao động miệt mài từ mùa thu năm 1630 đến mùa đông năm Nhâm Thân (1632), đại công trình Thần Quang Tự mới đã hoàn tất với quy mô hai mươi mốt công trình gồm một trăm năm mươi tư gian nối tiếp nhau trên khu đất rộng năm vạn tám nghìn mét vuông. Dù mang niên đại khởi dựng thế kỷ XVII, họa đồ quy hoạch của chùa Keo vẫn kế thừa tinh thần phóng khoáng của kiến trúc Phật giáo thời Lý – Trần kết hợp nghệ thuật chạm khắc dân gian thời Lê Trung Hưng. Trải qua các đợt tu bổ vào các năm 1689, 1707 và thế kỷ XX, di tích vẫn giữ nguyên vẹn mười bảy công trình với một trăm hai mươi tám gian kiến trúc gỗ lim nguyên bản.
Quy hoạch tổng thể chùa Keo theo chuẩn mực kiến trúc cổ truyền
Nếu như chùa Thái Lạc đại diện cho dấu ấn chạm khắc gỗ thời Trần hay chùa Chuông Phố Hiến mang vẻ đẹp đô thị cổ trong quần thể Khu di tích Phố Hiến, thì chùa Keo lại xác lập đỉnh cao chuẩn mực của quy hoạch kiến trúc tôn giáo đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVII. Toàn bộ quần thể quay mặt về hướng Nam, lấy trục thần đạo xuyên tâm làm đường chuẩn đối xứng tuyệt đối cho mọi hạng mục công trình.
Bố cục Nội công ngoại quốc tiền Phật hậu Thánh
Tổng mặt bằng chùa Keo được kiến tạo nghiêm ngặt theo mô thức kiến trúc Nội công ngoại quốc kết hợp nguyên lý tiền Phật hậu Thánh truyền thống của Phật giáo bản địa Việt Nam. Bao bọc phía ngoài khuôn viên rộng lớn là ba hồ nước phẳng lặng gồm hồ Tiền phía trước Tam quan ngoại và hai hồ đào cân xứng hai bên tả hữu, vừa tạo cảnh quan phong thủy tụ thủy sinh phúc, vừa điều hòa vi khí hậu mát mẻ quanh năm bảo vệ kết cấu gỗ lim. Phía ngoài khung chữ Quốc là hai dãy hành lang Đông vu và Tây vu mỗi bên gồm ba mươi ba gian nối liền từ tòa Hộ Pháp phía nam lên khu Tăng xá phía bắc, tạo thành bức tường thành kiến trúc khép kín đầy tĩnh mặc.
Đi dọc theo trục thần đạo chính tâm từ Nam lên Bắc, các nhà nghiên cứu sẽ lần lượt bước qua hai lớp cổng Tam quan ngoại và Tam quan nội trước khi tiến vào hai cụm kiến trúc lõi mang hình chữ Công kế tiếp nhau:
- Cụm kiến trúc thờ Phật phía trước: Gồm ba tòa Chùa Hộ, Ống Muống và tòa Tam Bảo (Đại Hùng Bảo Điện) kết nối liên hoàn tạo thành hình chữ Công thứ nhất, nơi bài trí hệ thống tượng pháp Phật giáo cổ kính.
- Cụm kiến trúc thờ Thánh phía sau: Nằm ngay sau tòa Tam Bảo qua khoảng sân thiên tỉnh thoáng đãng là cụm đền thờ Thiền sư Dương Không Lộ gồm tòa Giá Roi, tòa Thiêu Hương, Phụ Quốc và Thượng Điện nối liền thành hình chữ Công thứ hai.
- Hệ thống kiến trúc kết nối ngoại vi: Hai dãy hành lang Đông vu, Tây vu cùng khu Giếng cổ xếp bằng ba mươi sáu cối đá thủng đáy tạo nên sự gắn kết hữu cơ giữa không gian hành lễ và đời sống tu học thường nhật.
| Hạng mục kiến trúc | Vị trí trên trục thần đạo | Số gian & Quy mô | Đặc điểm kết cấu và chức năng |
|---|---|---|---|
| Tam quan ngoại & Tam quan nội | Phía Nam trục chính tâm | 3 gian mỗi tòa | Cổng vào chính uy nghi; Tam quan nội lưu giữ bộ cánh cửa gỗ chạm rồng chầu mặt nguyệt thế kỷ XVII |
| Khu thờ Phật (Chùa Hộ, Ống Muống, Tam Bảo) | Nửa trước nội tự (chữ Công thứ nhất) | 13 gian liên hoàn | Thờ chư Phật, Bồ Tát và La Hán; hệ vì kèo giá chiêng chồng rường liên kết mộng gỗ kín khít |
| Khu thờ Thánh (Giá Roi, Thiêu Hương, Phụ Quốc, Thượng Điện) | Nửa sau nội tự (chữ Công thứ hai) | 16 gian liên hoàn | Phụng thờ Quốc sư Dương Không Lộ; nơi đặt bảo vật quốc gia hương án gỗ chạm rồng và tượng gỗ trầm hương |
| Hai dãy Hành lang Đông vu & Tây vu | Bao quanh hai bên tả hữu (chữ Quốc) | 66 gian (mỗi bên 33 gian) | Tạo khung bao chữ Quốc hoàn chỉnh, kết nối khu Tiền đường với khu Hậu đường và gác chuông |
| Tòa gác chuông chùa Keo | Cuối trục thần đạo phía Bắc | 3 tầng mái (cao 11,04m) | Đỉnh cao nghệ thuật kiến trúc mộc Việt Nam với 12 mái đao cong vút và hệ thống 84 bộ đấu củng ghép mộng |
Tuyệt tác gác chuông ba tầng mái ghép mộng gỗ lim
Điểm hội tụ tinh hoa rực rỡ nhất trên trục thần đạo của chùa Keo chính là tòa gác chuông chùa Keo nằm ở vị trí cuối cùng phía sau Thượng Điện. Được dựng trên nền gạch vuông vắn xây bằng gạch Bát Tràng cỡ lớn, công trình vươn cao mười một phẩy không bốn mét với ba tầng mái chồng diêm quyến rũ, trở thành biểu tượng bất hủ của nghệ thuật kiến trúc cổ Việt Nam.
Toàn bộ bộ khung chịu lực của gác chuông chùa Keo được cấu thành từ mười hai cây cột gỗ lim cái và cột quân liên kết với nhau hoàn toàn bằng kỹ thuật ghép mộng chốt gỗ cổ truyền mà tuyệt đối không sử dụng đinh sắt. Điểm làm nên vẻ đẹp thanh thoát như đóa sen đang nở giữa tầng không chính là hệ thống tám mươi tư bộ đấu củng (con sơn chồng đấu) nâng đỡ mười hai đầu đao cong vút ở cả ba tầng mái. Tầng một của gác chuông treo một khánh đá cổ dài một phẩy tám mươi mét cùng quả chuông đồng lớn đúc năm Cảnh Thịnh thứ sáu (1798); tầng hai và tầng ba lần lượt treo hai quả chuông đồng đúc năm 1825 và năm 1833, tạo nên âm vang trầm hùng lan tỏa khắp xóm làng.

Hệ thống cổ vật tại chùa Keo và giá trị mỹ thuật chạm khắc
Không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô một trăm hai mươi tám gian cổ kính, chùa Keo còn lưu giữ hàng trăm di vật, cổ vật quý hiếm mang dấu ấn mỹ thuật từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn. Mỗi pho tượng, tấm bia hay bức chạm gỗ tại đây đều phản ánh trình độ thẩm mỹ tinh tế của các phường thợ thủ công vùng châu thổ sông Hồng, sánh ngang với truyền thống chế tác của các nghệ nhân làng chạm bạc Đồng Xâm lừng danh trong vùng.
Bảo vật quốc gia hương án và bộ cửa võng chạm rồng
Trong hệ thống gần hai trăm di vật đồ thờ tự tại di tích, nổi bật nhất là chiếc hương án chùa Keo đặt tại tòa Giá Roi khu đền Thánh – tác phẩm điêu khắc gỗ sơn son thếp vàng đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Với kích thước dài hai phẩy hai mươi bảy mét, rộng một phẩy năm mươi sáu mét và cao một phẩy năm mươi ba mét, chiếc hương án thế kỷ XVII này được chạm khắc dày đặc hơn một nghìn chi tiết hoa văn theo kỹ thuật chạm bong kênh, chạm lộng nhiều lớp với sáu mươi tám hình tượng rồng chầu, lưỡng long tranh châu cùng hoa sen, cúc dây tinh xảo. Bên dưới gầm hương án còn thiết kế hệ thống bánh xe gỗ khéo léo giúp di chuyển bảo vật nhẹ nhàng trong các kỳ đại lễ.
Cùng với chiếc hương án bảo vật, bộ cánh cửa gỗ chạm rồng tại tòa Tam quan nội của chùa Keo cũng được đánh giá là đỉnh cao điêu khắc gỗ thế kỷ XVII. Bộ cửa cao hai mét, rộng hai phẩy sáu mét gồm hai cánh lớn ghép thành bức phù điêu lưỡng long chầu nguyệt với đôi rồng mẹ uốn lượn khỏe khoắn giữa tầng mây đao mác đặc trưng thời Lê Trung Hưng.
Bia đá văn hiến, đại hồng chung và tượng pháp cổ
Kho tàng di sản tại chùa Keo còn được khẳng định qua hệ thống bia đá khắc chữ Hán niên đại năm 1632 và năm 1689 ghi chép tường tận quá trình hưng công xây dựng chùa và công đức đóng góp ruộng đất của nhân dân các tổng. Bên cạnh đó, hệ thống pháp khí bằng đồng và ba quả đại hồng chung tại đây phản ánh kỹ thuật hợp kim đồng vang vọng cùng nghệ thuật đúc nổi hoa văn tứ linh chuẩn mực, nối tiếp truyền thống kim hoàn lâu đời của vùng đất có làng đúc đồng Lộng Thượng.
Về hệ thống tượng pháp, khu thờ Phật của chùa Keo bảo lưu các pho tượng Tam Thế Phật, Quan Âm Chuẩn Đề, Tuyết Sơn và Thập Bát La Hán sinh động. Đặc biệt, tại cung cấm Thượng Điện khu đền Thánh, pho tượng Thiền sư Dương Không Lộ được tạc bằng gỗ trầm hương quý hiếm trong tư thế tọa thiền thư thái, sánh cùng giá trị điêu khắc của bảo vật bệ đá hoa sen chùa Thái Lạc trên bản đồ di sản mỹ thuật cổ truyền vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Di sản văn hóa chùa Keo trong đời sống tinh thần đương đại
Trải qua gần bốn thế kỷ tồn tại, chùa Keo luôn gắn bó máu thịt với đời sống tâm linh và văn hóa nông nghiệp lúa nước của cư dân đồng bằng sông Hồng. Năm 2012, quần thể di tích đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, tiếp nối bằng việc ghi danh lễ hội truyền thống tại đây vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Không gian diễn xướng dân gian của mùa hội truyền thống
Hằng năm, không gian cổ kính của chùa Keo lại bừng lên sức sống văn hóa cộng đồng qua hai kỳ lễ hội chùa Keo tổ chức vào mùa xuân (ngày mùng bốn tháng Giêng âm lịch) và mùa thu (từ ngày mười đến ngày mười lăm tháng Chín âm lịch). Nếu hội xuân mang đậm sắc thái cầu phúc đầu năm với hội thi bắt vịt và thi thổi cơm cần, thì đại lễ hội mùa thu tháng Chín lại tái hiện trọn vẹn cuộc đời tu hành của Thiền sư Dương Không Lộ qua nghi thức rước kiệu Thánh, múa ếch vồ và điệu chèo chải cạn. Hòa trong không gian lễ hội còn có những làn điệu mượt mà của nghệ thuật hát Chèo Thái Bình cùng hương vị dân dã của thức quà quê bánh cáy làng Nguyễn kết nối các thế hệ cư dân bản địa.
Bảo tồn nguyên trạng quần thể kiến trúc gỗ thế kỷ XVII
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị chùa Keo luôn được thực hiện nghiêm ngặt theo nguyên tắc gìn giữ nguyên trạng yếu tố gốc của công trình kiến trúc gỗ thế kỷ XVII. Do toàn bộ một trăm hai mươi tám gian chùa và tòa gác chuông chùa Keo đều làm bằng gỗ lim tự nhiên, các giải pháp phòng chống mối mọt sinh học, kiểm soát độ ẩm nền móng và gia cố hệ thống ngói mũi hài luôn được triển khai định kỳ cùng các chuyên gia trùng tu di tích. Bên cạnh đó, ngôi cổ tự còn nằm trên trục kết nối văn hóa tâm linh quan trọng của vùng châu thổ cùng quần thể đền Trần Thái Bình, tạo nên bức tranh di sản toàn diện phản ánh chiều sâu văn minh Đại Việt thời Lý – Trần – Lê.
Trải qua bao biến thiên của dòng chảy lịch sử và sự bồi lở của sông Hồng, chùa Keo vẫn sừng sững như một bản giao hưởng bằng gỗ lim kết tinh trí tuệ, bàn tay tài hoa và tâm thức hướng thiện của người Việt suốt gần bốn thế kỷ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm tôn vinh vẻ đẹp trường tồn của quần thể cổ tự danh tiếng này trong dòng chảy văn hóa dân tộc.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hưng Yên.
Bài liên quan
Đền Trần Thái Bình - Quần thể lăng miếu các vị vua triều Trần nơi đất phát tích Long Hưng
Đền Trần Thái Bình tại làng Tam Đường lưu giữ hệ thống lăng mộ các vị vua đầu triều Trần cùng không gian kiến trúc linh thiêng trên vùng đất phát tích Long Hưng.
Dòng tiền mùa nhãn Hưng Yên: nhận đơn lớn mà không hụt vốn trả vườn
Quản lý dòng tiền mùa nhãn Hưng Yên để nhận đơn lớn mà vẫn đủ vốn trả vườn: lập lịch thu chi, kiểm soát công nợ và sử dụng tiền đặt trước đúng nghĩa vụ.
Đóng gói nhãn Hưng Yên theo chuyến: giữ chất lượng trước khi tăng đơn
Đóng gói nhãn Hưng Yên theo chuyến: kiểm soát phân lô, bảo quản và bàn giao để giữ chất lượng, tính đủ chi phí trước khi tăng đơn. Xem cách triển khai.



