Làng chạm bạc Đồng Xâm - Tinh hoa kim hoàn gần sáu thế kỷ bên dòng Đồng Giang
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa miền châu thổ trù phú của huyện Kiến Xương, làng chạm bạc Đồng Xâm (tên cổ là Kẻ Săm hay Đường Thâm, xã Trà Giang, trước thuộc xã Hồng Thái) từ lâu đã vang danh khắp cả nước nhờ những tuyệt tác kim hoàn lấp lánh ánh bạc. Từng nhát búa, mũi chạm nơi xóm thợ ven sông vẫn ngày đêm ngân vang, nối dài mạch nguồn mỹ thuật truyền thống qua gần sáu trăm năm lịch sử.
Cội nguồn lịch sử gần sáu thế kỷ của làng chạm bạc Đồng Xâm
Trải qua bao biến thiên của các triều đại phong kiến Việt Nam, làng chạm bạc Đồng Xâm vẫn giữ vững vị thế một trung tâm chế tác kim khí mỹ nghệ hàng đầu miền Bắc. Lịch sử hình thành làng nghề là câu chuyện giao thoa văn hóa đặc sắc giữa kỹ thuật luyện kim vùng biên viễn phía Bắc với đôi bàn tay tài hoa của cư dân vùng hạ lưu sông Hồng.
Dấu ấn khai sáng nghề kim hoàn năm Mậu Thân 1428
Theo văn bia cổ lưu giữ tại địa phương cùng thần tích truyền đời của các dòng họ lớn trong làng, nghề kim hoàn tại vùng đất Đường Thâm chính thức khởi nguồn từ năm Mậu Thân (1428), đúng vào thời điểm vua Lê Thái Tổ đăng quang mở đầu vương triều Hậu Lê. Bậc tiền nhân có công khai sáng nghề cho dân làng là Tổ nghề chạm bạc Nguyễn Kim Lâu (sinh năm 1402), người gốc châu Bảo Lạc, phủ Cao Bằng.
Sau những năm tháng học hỏi kỹ thuật nấu quặng, gò đồng và chạm khắc bạc tại quê hương, năm 1428 cụ Nguyễn Kim Lâu xuôi thuyền theo dòng sông Đáy rồi dừng chân tại vùng đất Đường Thâm bên bờ sông Vông. Nhận thấy cư dân bản địa cần cù, khéo léo nhưng sinh kế thuần nông còn nhiều vất vả, ngài đã ở lại lập xưởng, chọn mười sáu thanh niên ưu tú thuộc các dòng họ Nguyễn, Triệu, Trần, Đinh, Vũ, Ngô trong vùng để truyền dạy trọn vẹn bí quyết nghệ thuật chạm khắc kim hoàn và tổ chức thành các phường thợ chuyên nghiệp.
Vai trò kết nối giao thương bên dòng sông Đồng Giang
Sự hưng thịnh nhanh chóng của làng chạm bạc Đồng Xâm từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII gắn liền với vị trí địa lý thuận lợi bên dòng sông Đồng Giang (sông Vông). Tuyến thủy lộ huyết mạch này kết nối trực tiếp vùng Kiến Xương với hệ thống sông Trà Lý, sông Hồng và vươn thẳng tới đô thị cổ thương cảng Phố Hiến cũng như kinh thành Hoàng thành Thăng Long sầm uất.
Trong các trang khảo cứu địa chí vùng Sơn Nam Hạ của nhà bác học Lê Quý Đôn, hoạt động thủ công nghiệp tại khu vực Kiến Xương được ghi nhận có sự phân công lao động rất sâu sắc. Nhờ thuận tiện đường sông nước, các phường thợ Đường Thâm không chỉ chế tác tại làng mà còn tỏa đi khắp các đô thị lớn:
- Góp phần hình thành phố nghề kinh kỳ: Từ cuối thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX, nhiều nhóm thợ giỏi của vùng Đường Thâm đã mang đồ nghề lên kinh thành Thăng Long mở lò đúc bạc nén, chế tác trang sức tại phố Hàng Bạc, giao lưu kỹ thuật cùng các phường kim hoàn Châu Khê và Định Công.
- Chế tác ngự dụng tại kinh đô Phú Xuân: Dưới triều đại vua Gia Long và các vị hoàng đế triều Nguyễn, hàng chục nghệ nhân ưu tú của làng được triều đình triệu tập vào kinh đô Huế để chạm trổ bao kiếm, hộp trầu vàng bạc, mũ miện và pháp khí cung đình.
- Lan tỏa mạng lưới kim hoàn Bắc Bộ: Các thế hệ thợ cả Đồng Xâm tổ chức thành từng hội đồng môn, vừa duy trì sản xuất tại quê nhà vừa trao đổi nguyên liệu bạc thoi, đồng đỏ qua các bến thuyền dọc lưu vực sông Hồng.
Quần thể đền Đồng Xâm và mùa hội tri ân Tiên Tổ
Để tưởng nhớ công đức bậc khai sáng nghề, vào năm Chính Hòa thứ mười (1689) dưới triều Hậu Lê, dân làng các dòng họ đã đồng tâm khởi dựng đền Đồng Xâm (Kim Lâu Từ) nhìn ra dòng sông Đồng Giang thơ mộng. Quần thể di tích vừa là nơi phụng thờ Triệu Vũ Đế, Trình Thị Hoàng Hậu, vừa dành tòa từ đường trang nghiêm để tôn vinh đức Tiên Tổ họ Nguyễn.
Hằng năm, cứ vào dịp đầu hạ từ ngày mùng một đến ngày mùng năm tháng Tư âm lịch, dân làng và những người thợ kim hoàn khắp mọi miền lại trở về quê hương mở lễ hội đền Đồng Xâm tháng Tư.
| Tiêu chí bách khoa di sản | Nội dung ghi nhận tại làng chạm bạc Đồng Xâm | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa bản địa |
|---|---|---|
| Tên gọi cổ và địa bàn | Làng Đường Thâm (Kẻ Săm), xã Trà Giang, huyện Kiến Xương | Trung tâm kim hoàn lâu đời bên hữu ngạn dòng sông Đồng Giang |
| Niên đại khởi nguồn | Năm Mậu Thân (1428), đầu thời kỳ Hậu Lê | Trải qua gần sáu thế kỷ bảo tồn và phát triển liên tục |
| Đức Tổ nghề phụng thờ | Cụ Nguyễn Kim Lâu (sinh năm 1402, quê gốc Bảo Lạc, Cao Bằng) | Truyền dạy nghề kim hoàn, lập các phường thợ và quy ước truyền nghề |
| Kỹ pháp chế tác cốt lõi | Tam pháp kỹ thuật trơn đấu chạm cùng nghệ thuật thúc nổi, ám họa | Tạo độ nổi khối ba chiều sắc nét và mảng sáng tối tự nhiên |
| Không gian tín ngưỡng | Quần thể đền Đồng Xâm (khởi dựng năm Chính Hòa thứ 10 – 1689) | Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia và trung tâm lễ hội đền Đồng Xâm tháng Tư |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nghề thủ công truyền thống | Khẳng định giá trị mỹ thuật dân gian độc bản vùng châu thổ sông Hồng |
Tuyệt kỹ chế tác thủ công làm nên danh tiếng làng chạm bạc Đồng Xâm
Điểm làm nên sự khác biệt độc bản của làng chạm bạc Đồng Xâm so với nhiều làng nghề kim hoàn khác ở Việt Nam nằm ở hệ thống quy trình hoàn toàn thủ công và sự chuẩn xác tuyệt đối trong từng nhát đục.
Quy trình luyện kim và cán mỏng phôi bạc nguyên chất
Mọi tác phẩm tại làng chạm bạc Đồng Xâm đều bắt đầu từ khâu tuyển chọn và tinh luyện nguyên liệu kim loại (bạc nén nguyên chất, đồng đỏ hoặc đồng vàng).
Sau khi rót kim loại nóng chảy vào khuôn tạo thành từng thỏi hoặc tấm phôi, người thợ tiến hành rèn nguội và cán mỏng nhiều lần liên tiếp.
Ba phương thức trơn đấu chạm trong nghề kim hoàn
Trải qua gần sáu trăm năm đúc kết kinh nghiệm, các bậc thợ cả tại làng chạm bạc Đồng Xâm đã hệ thống hóa quy trình tạo hình kim hoàn thành ba phương thức kỹ thuật trụ cột gọi là kỹ thuật trơn đấu chạm. Sự phân chia này vừa phản ánh trình độ chuyên môn hóa cao của từng nhóm thợ, vừa tạo nên kết cấu hoàn chỉnh cho mỗi tác phẩm mỹ nghệ:
- Kỹ thuật làm hàng Trơn: Là công đoạn cắt xẻ tấm kim loại theo bản dưỡng, sau đó dùng búa chuyên dụng gò, vuốt, uốn trên đe sắt để định hình phôi phẳng thành các khối hình học cân đối như thân bình, bầu đỉnh, đĩa tròn hay hộp lục giác.
- Kỹ thuật làm hàng Đấu: Là nghệ thuật lắp ghép và hàn kết nối hàng chục chi tiết rời rạc (như quai rồng, chân quỳ, tai mây, nắp đỉnh) vào thân sản phẩm chính bằng vảy hàn bạc pha theo tỷ lệ bí truyền, sao cho mối ghép liền lạc như đúc nguyên khối.
- Kỹ thuật làm hàng Chạm: Là đỉnh cao tinh hoa đòi hỏi bậc nghệ nhân lành nghề sử dụng bộ ve chạm gồm ba mươi đến bốn mươi mũi đục thép có kích thước từ to bản đến nhỏ li ti như sợi tóc để khắc họa hoa văn sống động lên bề mặt sản phẩm.

Nghệ thuật thúc nổi và tỉa tách hoa văn tứ linh
Trong ba công đoạn chính, khâu chạm khắc và thúc nổi chính là linh hồn tạo nên thần thái cho sản phẩm của làng chạm bạc Đồng Xâm.
Khi lớp sơn gắn nguội và đông cứng lại, nghệ nhân dùng mũi chì phác thảo bố cục rồi sử dụng búa con gõ nhịp nhàng lên đuôi mũi ve để thúc từ mặt sau đẩy khối kim loại phồng lên, sau đó lật lại mặt trước để tỉa, tách và chằn nền. Nhờ kỹ thuật chạm nổi hoa văn tứ linh (Long, Lân, Quy, Phượng) hay tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai), các họa tiết hiện lên với độ nổi khối ba chiều rõ rệt, từng vảy rồng, cánh phượng hay nhụy hoa cúc đều sắc sảo và có chiều sâu thị giác cuốn hút.
Các dòng tác phẩm mỹ nghệ đặc trưng của làng chạm bạc Đồng Xâm
Nhờ làm chủ trọn vẹn nghệ thuật chạm khắc kim hoàn, các thế hệ nghệ nhân tại làng chạm bạc Đồng Xâm đã sáng tạo nên hệ thống sản phẩm vô cùng phong phú, đáp ứng cả nhu cầu thẩm mỹ trang sức đời thường lẫn không gian nghi lễ tôn nghiêm của người Việt. Các tác phẩm của làng thường được chia thành hai nhóm lớn là dòng hàng trơn và hàng chạm với phong cách tạo hình trang nhã.
Dòng đồ trang sức truyền thống và pháp khí hoàng cung
Ngay từ thời kỳ Lê Trung Hưng và triều Nguyễn, đồ trang sức bằng bạc của làng chạm bạc Đồng Xâm đã trở thành thức quý được phụ nữ khắp vùng kinh kỳ và đồng bằng Bắc Bộ ưa chuộng.
Đặc biệt, trong mảng chế tác pháp khí và đồ ngự dụng cho hoàng cung xưa, thợ kim hoàn Đường Thâm nổi tiếng với kỹ thuật đậu bạc (kéo sợi bạc mảnh như tơ rồi uốn ghép thành hoa văn rỗng) và khảm tam khí, ngũ sắc (kết hợp bạc, vàng, đồng đỏ, đồng xanh, đồng đen trên cùng một bề mặt).
Khí vật tâm linh và tranh chạm nổi mạ bạc đồng
Bước sang thời kỳ hiện đại, khi nhu cầu bảo tồn không gian thờ tự truyền thống tại các đình, đền, chùa và từ đường dòng họ ngày càng phát triển, làng chạm bạc Đồng Xâm đã mở rộng sang chế tác bộ đồ thờ ngũ sự kim hoàn và tranh chạm khắc khổ lớn trên chất liệu đồng mạ bạc, mạ vàng. Những bộ đỉnh thờ, đôi hạc chầu, chân nến, mâm bồng, đài rượu, bát hương hay ngai thờ do nghệ nhân Đồng Xâm chế tác hiện diện trang trọng tại nhiều di tích lớn như chùa Keo, quần thể đền Trần Thái Bình và hệ thống đình đền tại Khu di tích Phố Hiến.
Bên cạnh khí vật thờ tự, dòng tranh mỹ nghệ chạm nổi (như tranh Vinh quy bái tổ, Chùa Một Cột, Khuê Văn Các, Tùng hạc diên niên) đã khẳng định bước chuyển mình sáng tạo của làng nghề.

Sức sống di sản phi vật thể quốc gia tại làng chạm bạc Đồng Xâm
Trải qua gần sáu thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, làng chạm bạc Đồng Xâm không chỉ là cái nôi lưu giữ kỹ nghệ chế tác kim loại quý hiếm mà còn là biểu tượng cho ý chí sáng tạo bền bỉ của cư dân vùng châu thổ.
Hành trình truyền nghề qua các thế hệ nghệ nhân bản địa
Sức sống trường tồn của làng chạm bạc Đồng Xâm trước hết được bồi đắp bởi đội ngũ các Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú và những người thợ tâm huyết luôn đau đáu với nghiệp tổ. Tiêu biểu trong số đó là nghệ nhân Đinh Quang Thắng, người đã dành trọn cuộc đời nghiên cứu phục dựng các mẫu pháp khí cổ thời Lý – Trần – Lê và trực tiếp truyền dạy kỹ thuật chạm khắc tinh xảo cho hàng trăm học trò trẻ tại địa phương.
Trong các xưởng chế tác gia truyền nằm dọc theo bờ sông Vông ngày nay, quy tắc truyền nghề nghiêm cẩn từ thời Tiên Tổ vẫn được gìn giữ.
Bảo tồn bản sắc kim hoàn trong dòng chảy văn hóa vùng
Ngày nay, làng chạm bạc Đồng Xâm đã trở thành điểm sáng trên bản đồ di sản làng nghề vùng hạ lưu sông Hồng, thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu mỹ thuật và du khách tìm về chiêm ngưỡng đền Đồng Xâm cũng như tận mắt chứng kiến kỹ thuật trơn đấu chạm tài hoa. Sự kết hợp hài hòa giữa việc giữ gìn cốt cách thủ công tinh xảo với việc ứng dụng thiết kế mỹ thuật đương đại giúp các tác phẩm kim hoàn bản địa vươn xa tới nhiều triển lãm văn hóa quốc tế.
Trải qua gần sáu trăm năm kể từ ngày Tiên Tổ dựng lò truyền nghề bên dòng sông Đồng Giang, làng chạm bạc Đồng Xâm vẫn tỏa sáng lấp lánh qua từng nét chạm nổi hoa văn tứ linh và những bộ đồ thờ ngũ sự kim hoàn uy nghiêm. Nhằm lưu giữ và lan tỏa kho tàng tri thức thủ công truyền thống quý báu của dân tộc, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa toàn diện về hệ sinh thái di sản văn hóa và làng nghề đặc sắc.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hưng Yên.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Lộng Thượng - Hồn lửa luyện kim gần chín thế kỷ nơi đất Đại Đồng
Làng đúc đồng Lộng Thượng tại xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm gìn giữ gần chín thế kỷ kỹ nghệ đắp khuôn đất sét trấu, nấu đồng và chế tác đồ thờ tâm linh tinh xảo.
Làng dệt đũi Nam Cao - Hồn cốt tơ tằm hơn bốn thế kỷ miền đất Kiến Xương
Làng dệt đũi Nam Cao tại Kiến Xương gìn giữ hơn bốn trăm năm kỹ nghệ rút sợi tơ đũi dưới chậu nước, se tơ và dệt vải mộc từ kén tằm tự nhiên thuần khiết.
Lễ hội đền Trần Thái Bình - Hào khí Đông A nơi đất phát tích Long Hưng
Lễ hội đền Trần Thái Bình diễn ra từ 13 đến 18 tháng Giêng tại làng Tam Đường với nghi lễ bái yết sơn lăng, rước nước sông Hồng và hội thi cỗ cá cổ truyền.



