Bỏ qua đến nội dung

Nghệ nhân Đinh Quang Thắng - Bàn tay vàng giữ lửa chạm bạc cổ truyền Đồng Xâm

Kế thừa mạch nguồn bốn đời chế tác kim hoàn tại thôn Nam Hòa thuộc xã Hồng Thái, nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã dành hơn ba thập kỷ phục dựng kỹ pháp chạm bạc thủ công truyền thống, sáng tạo nhiều tác phẩm mỹ nghệ đặc sắc và truyền nghề miễn phí cho hàng trăm thợ trẻ.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nghệ nhân Đinh Quang Thắng miệt mài chạm khắc tác phẩm kim hoàn thủ công tại xưởng nghề thôn Nam Hòa

Trong dòng chảy gần sáu thế kỷ của di sản kim hoàn cổ truyền bên dòng sông Trà Lý, nghệ nhân Đinh Quang Thắng được giới mỹ thuật và cộng đồng làng nghề kính trọng như một bậc thầy giữ lửa nghề chạm bạc thủ công đương đại. Sinh ra trong một gia tộc bốn đời gắn bó với tiếng búa chạm đục tại xã Hồng Thái, ông không chỉ phục dựng thành công những kỹ pháp chạm bạc cung đình tinh xảo bậc nhất mà còn biến xưởng nghề gia đình thành chiếc nôi truyền dạy kỹ nghệ miễn phí cho hàng trăm thợ trẻ.

Tiêu chí bách khoaThông tin tiểu sử và di sản nghề truyền thống tại Việt Nam
Họ tên và danh hiệuNghệ nhân nghệ nhân Đinh Quang Thắng — Bàn tay vàng làng nghề chạm bạc Đồng Xâm
Năm sinh và quê quánSinh năm 1958 tại thôn Nam Hòa, xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương
Truyền thống gia tộcTruyền nhân đời thứ tư trong dòng họ Đinh có truyền thống làm nghề kim hoàn lâu đời
Dấu mốc sự nghiệpNăm 1991 xuất ngũ trở về quê hương, tiên phong khôi phục xưởng chạm bạc thủ công truyền thống
Kỹ pháp sở trườngLàm chủ trọn vẹn tứ đại kỹ pháp trơn, đậu, chạm, đấu và nghệ thuật tranh chạm bạc thúc nổi
Tác phẩm mỹ nghệ tiêu biểuTranh bạc Khuê Văn Các, Chùa Một Cột, chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp, bộ đồ thờ chạm bạc
Đóng góp cộng đồng làng nghềMở lớp truyền nghề miễn phí cho hàng trăm thanh niên, khôi phục các mẫu hoa văn cổ thời Lê – Nguyễn
Không gian di sản gắn kếtQuần thể làng chạm bạc Đồng Xâm và khu di tích quốc gia đền Đồng Xâm

Mạch nguồn gia truyền bốn đời của nghệ nhân Đinh Quang Thắng

Tài năng chạm khắc kim hoàn điêu luyện và tình yêu máu thịt dành cho nghề cổ của nghệ nhân Đinh Quang Thắng được nuôi dưỡng từ chính truyền thống gia phong bốn đời làm nghề tại xã Hồng Thái. Lớn lên bên tiếng búa gõ nhịp nhàng trên bàn nhựa trám từ thuở nằm nôi, từng công đoạn nấu bạc, kéo sợi, chạm hoa đã thấm sâu vào tâm thức ông như hơi thở tự nhiên của đất trời quê hương.

Truyền thống kim hoàn dòng họ Đinh tại thôn Nam Hòa

Theo phả hệ các dòng họ làm nghề tại vùng đất Đường Thâm xưa, dòng họ Đinh ở thôn Nam Hòa, xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương là một trong những họ tộc gốc sớm nhất được Đức Tổ nghề chạm bạc Nguyễn Kim Lâu trực tiếp truyền thụ bí quyết chế tác kim hoàn và giao trọng trách điều hành chi phường trong phường thợ Phúc Lộc từ năm 1428. Sinh năm 1958 trong một gia đình có ông cố, ông nội và thân phụ đều là những thợ cả có đôi bàn tay tài hoa nức tiếng khắp vùng Kiến Xương, cậu bé Đinh Quang Thắng ngay từ năm lên tám, lên mười đã quen với việc ngồi bên bếp lò bễ phụ cha giã gạch non trộn nhựa trám và mài từng mũi đục thép nhỏ xíu.

Trong ký ức tuổi thơ của nghệ nhân Đinh Quang Thắng, những buổi tối bên ngọn đèn dầu nhìn cha dùng mũi đục tỉa từng vảy rồng, cánh phượng mềm mại trên tấm bạc trắng ngần đã khơi dậy niềm say mê mãnh liệt. Ông được thân phụ rèn cặp nghiêm khắc ngay từ những bài học vỡ lòng của nghề kim hoàn: trước khi cầm đục chạm lên bạc, người học trò phải học cách tự rèn và mài hàng trăm mũi đục thép sao cho vừa khít với lòng bàn tay mình, bởi theo lời dạy của cha ông, "thợ giỏi nhờ đục sắc, tâm tĩnh nét mới thần".

Quyết tâm giữ lửa nghề cổ sau ngày rời quân ngũ

Khi đến tuổi trưởng thành, nghe theo tiếng gọi thiêng liêng bảo vệ Tổ quốc, chàng thanh niên Đinh Quang Thắng tạm gác lại bộ đục chạm gia truyền để lên đường nhập ngũ, rèn luyện bản lĩnh kiên cường trong môi trường quân đội nhân dân Việt Nam. Đến năm 1991, sau khi hoàn thành xuất sắc nghĩa vụ quân sự và xuất ngũ trở về quê hương thôn Nam Hòa, nghệ nhân Đinh Quang Thắng phải đối mặt với một thực trạng vô cùng xót xa của làng nghề truyền thống: do sự đổ bộ ồ ạt của các mặt hàng trang sức dập máy công nghiệp giá rẻ và sự đứt gãy thị trường tiêu thụ sau thời kỳ bao cấp, hàng loạt lò chạm bạc tại Đồng Xâm phải đóng cửa, nhiều thợ giỏi buộc phải bỏ búa đe đi tìm kế sinh nhai khác.

Đứng trước nguy cơ mai một của di sản sáu trăm năm tuổi do tổ tiên để lại, với phẩm chất kiên trung của người lính cụ Hồ, nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã đưa ra quyết định mang tính bước ngoặt cuộc đời: kiên quyết bám trụ quê hương, nhóm lại ngọn lửa lò bễ của gia đình để phục hưng dòng sản phẩm chạm khắc hoàn toàn bằng tay. Ông tâm niệm rằng máy móc công nghiệp dù hiện đại đến đâu cũng chỉ tạo ra được những sản phẩm hàng loạt vô hồn, còn giá trị vĩnh cửu của chạm bạc Đồng Xâm nằm ở cái hồn sống động kết tinh từ nhịp đập trái tim và đôi bàn tay người nghệ nhân.

Phục dựng kỹ pháp chạm khắc của nghệ nhân Đinh Quang Thắng

Hơn ba thập kỷ miệt mài bên bàn đục kể từ năm 1991 đến nay là hành trình nghệ nhân Đinh Quang Thắng dày công sưu tầm, nghiên cứu và phục dựng trọn vẹn những kỹ thuật kim hoàn cổ truyền từng đứng trước bờ vực thất truyền. Không chạy theo lối làm hàng chợ rút ngắn công đoạn, ông kiên trì thực hành chuẩn mực tứ đại kỹ pháp cổ để mỗi tác phẩm ra đời đều đạt tới độ tinh xảo hoàn mỹ.

Làm chủ tuyệt kỹ chạm tách, chạm tỉa và thúc nổi

Trong nghệ thuật chế tác kim loại quý của làng nghề Đồng Xâm, nghệ nhân Đinh Quang Thắng là một trong số ít bậc thầy đương đại nắm giữ trọn vẹn cả bốn kỹ pháp cổ gồm trơn, đậu, chạm, đấu cùng tuyệt kỹ chạm khắc hoàn toàn thủ công trên cả ba chất liệu vàng, bạc và đồng đỏ. Để thực hiện một bức tranh chạm bạc thúc nổi có chiều sâu không gian ba chiều sống động, ông không bao giờ dùng khuôn dập cơ khí mà hoàn toàn dùng búa và đục thúc từ mặt sau tấm kim loại đẩy nổi khối hình lên mặt trước, sau đó lại lật mặt trước để dùng đục tách, đục tỉa khắc họa từng sợi râu rồng, từng đường gân lá và ánh mắt nhân vật.

Quá trình thúc nổi và chạm tỉa đòi hỏi nghệ nhân Đinh Quang Thắng phải tính toán độ giãn nở của tấm bạc và tấm đồng chính xác đến từng phần mười milimét: nếu gõ búa quá mạnh tay, bề mặt kim loại mỏng sẽ bị rách thủng; ngược lại nếu lực búa chưa tới, hình khối sẽ bị nông và thiếu đi thần thái uy nghi. Sau hàng vạn nhát búa gõ nhịp nhàng qua nhiều tuần lễ liên tục, ông tiếp tục thực hiện kỹ thuật "đánh gấm" — dùng mũi đục có đầu răng cưa cực mịn gõ đều tay tạo nên lớp nền nhám mờ mịn như nhung, giúp các chi tiết hoa văn nổi bật rực rỡ dưới ánh sáng tự nhiên.

Phục hồi các đồ án hoa văn cổ truyền dân tộc

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn thao tác kỹ thuật, nghệ nhân Đinh Quang Thắng còn dành nhiều năm điền dã tới các ngôi đình, đền, chùa cổ khắp vùng đồng bằng sông Hồng như chùa Keo, đền Trần Thái Bình, đền Đa Hòa và chùa Thái Lạc để nghiên cứu các đồ án hoa văn điêu khắc thời Lý, Trần, Hậu Lê và triều Nguyễn. Từ vẻ đẹp uyển chuyển trên bảo vật bệ đá hoa sen chùa Thái Lạc hay nét chạm rồng tinh xảo trên hương án chùa Keo, ông đã chuyển thể thành công hệ thống họa tiết cổ điển lên chất liệu bạc và đồng.

Nhờ am tường sâu sắc lịch sử mỹ thuật dân tộc, mỗi tác phẩm do nghệ nhân Đinh Quang Thắng sáng tạo đều mang đúng chuẩn mực tạo hình truyền thống Việt Nam, tuyệt đối không bị lai căng với hoa văn nước ngoài. Từ dáng rồng yên ngựa thời Trần khỏe khoắn, rồng thời Lê Trung hưng uy nghiêm chầu mặt nguyệt cho tới họa tiết hoa sen, cúc dây, tùng hạc diên niên đều được ông thể hiện bằng bút pháp chạm khắc vừa hào sảng vừa tinh vi đến từng chi tiết nhỏ nhất.

Tác phẩm mỹ nghệ chạm bạc và đồng thúc nổi tinh xảo mang đậm bản sắc làng nghề Đồng Xâm
Tác phẩm mỹ nghệ chạm bạc và đồng thúc nổi tinh xảo mang đậm bản sắc làng nghề Đồng Xâm

Hệ thống tác phẩm để đời của nghệ nhân Đinh Quang Thắng

Tài năng và tâm huyết hơn bốn mươi năm cầm đục chạm của nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã kết tinh thành hàng trăm tác phẩm mỹ nghệ kim hoàn có giá trị nghệ thuật và lịch sử đặc biệt. Nhiều tác phẩm của ông đã được lựa chọn trưng bày tại các triển lãm mỹ thuật quốc gia, làm tặng phẩm ngoại giao cấp cao và lưu giữ trang trọng tại các không gian văn hóa tâm linh trên khắp mọi miền đất nước.

Giai đoạn sáng tạoDấu mốc sự nghiệp và tác phẩm tiêu biểu tại Việt NamGiá trị nghệ thuật và đóng góp bảo tồn di sản
Giai đoạn 1968 – 1978Thụ giáo kỹ nghệ kim hoàn gia truyền đời thứ tư tại thôn Nam Hòa, xã Hồng Thái, huyện Kiến XươngNắm vững quy trình tự rèn đục thép và bốn kỹ pháp trơn, đậu, chạm, đấu cổ truyền
Năm 1991 – 2000Xuất ngũ trở về quê hương, khôi phục xưởng chạm bạc thủ công gia đình giữa thời điểm làng nghề gặp khó khănGiữ vững dòng sản phẩm chạm khắc hoàn toàn thủ công tinh xảo tại Đồng Xâm
Giai đoạn 2001 – 2015Chế tác loạt tranh chạm bạc thúc nổi các biểu tượng văn hiến Việt Nam và chân dung danh nhân lịch sửNâng tầm sản phẩm kim hoàn làng nghề thành tác phẩm nghệ thuật tạo hình độc bản
Năm 2017Chế tác thủ công tác phẩm biểu tượng Họ Đinh Việt Nam giành giải cao nhất toàn quốcKhẳng định trình độ bậc thầy trong nghệ thuật chạm nổi và tạo hình kim loại
Giai đoạn 2010 – 2026Chế tác bộ đồ thờ chạm bạc, hoành phi cuốn thư cung tiến các di tích quốc gia và mở lớp truyền nghề miễn phíĐào tạo hàng trăm thợ trẻ kế cận, bảo tồn bền vững di sản 600 năm của quê hương

Kiệt tác tranh chạm nổi danh thắng và danh nhân Việt Nam

Một trong những mảng đề tài làm nên tên tuổi lẫy lừng của nghệ nhân Đinh Quang Thắng chính là dòng tranh chạm bạc, chạm đồng khổ lớn tái hiện các công trình kiến trúc biểu tượng của văn hiến Việt Nam và chân dung các vị anh hùng dân tộc. Bằng nghệ thuật thúc nổi đa tầng bậc thầy, ông đã thổi hồn vào những tấm kim loại lạnh giá để tái hiện sống động vẻ đẹp cổ kính của Khuê Văn Các trong quần thể Văn Miếu Quốc Tử Giám, dáng vẻ thanh thoát của Chùa Một Cột, sự uy nghiêm của Hoàng thành Thăng Long hay gác chuông cổ kính tại quê hương.

Đặc biệt, trong mảng tranh chân dung truyền thần — lĩnh vực khó nhất của nghề chạm khắc kim loại vì chỉ cần lệch một nhát đục nhỏ cũng làm thay đổi hoàn toàn thần thái nhân vật — nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã sáng tạo nên những bức chân dung vô cùng xúc động về lãnh tụ Chủ tịch Hồ Chí Minh và vị Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi ngắm nhìn bức chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp do ông chạm thủ công, người xem có thể cảm nhận rõ ánh mắt hiền từ mà kiên nghị, vầng trán cao rộng và từng sợi tóc bạc phơ được tỉa nổi mềm mại dưới ánh sáng, thể hiện tấm lòng tôn kính vô bờ của người cựu chiến binh làng nghề đối với vị danh tướng của dân tộc.

Tác phẩm đồ thờ tâm linh và biểu tượng dòng họ

Bên cạnh dòng tranh nghệ thuật và vật phẩm lưu niệm đối ngoại, nghệ nhân Đinh Quang Thắng còn dành nhiều tâm sức chế tác các bộ đồ thờ chạm bạc và đồng khảm tam khí phục vụ không gian thờ tự truyền thống như đỉnh hương, chân đèn, hạc chầu, mâm bồng, ngai thờ, bài vị và bộ bát bửu. Năm 2017, tác phẩm biểu tượng Họ Đinh Việt Nam do ông trực tiếp thiết kế và chạm khắc thủ công bằng đồng nguyên chất mạ vàng bạc đã xuất sắc vượt qua hàng trăm tác phẩm dự thi để giành giải Nhất toàn quốc nhờ bố cục chặt chẽ, đường nét rồng cuốn hào hùng và kỹ thuật chạm lộng đỉnh cao.

Nhiều bức đại tự, cuốn thư, cửa võng bằng đồng và bạc do xưởng của nghệ nhân Đinh Quang Thắng chế tác hiện đang được bài trí trang nghiêm tại đền thờ Tổ nghề Nguyễn Kim Lâu, các từ đường dòng họ lớn tại huyện Kiến Xương cũng như nhiều đền chùa cổ tại Hưng Yên, Hà Nội, Ninh Bình. Cùng với những bậc nghệ nhân tâm huyết trong tỉnh như nghệ nhân Lương Thanh Hạnh, ông đã chứng minh rằng sản phẩm thủ công truyền thống khi đạt tới độ tinh xảo thượng thừa sẽ luôn có chỗ đứng trang trọng không thể thay thế trong đời sống văn hóa đương đại.

Hoạt động truyền dạy kỹ nghệ chạm khắc kim hoàn cổ truyền cho thế hệ thợ trẻ tại làng nghề Đồng Xâm
Hoạt động truyền dạy kỹ nghệ chạm khắc kim hoàn cổ truyền cho thế hệ thợ trẻ tại làng nghề Đồng Xâm

Tâm huyết truyền dạy nghề cổ của nghệ nhân Đinh Quang Thắng

Đối với nghệ nhân Đinh Quang Thắng, nỗi trăn trở lớn nhất khi tuổi đời ngày một cao không phải là danh tiếng hay thu nhập của riêng mình, mà là làm sao để những tuyệt kỹ chạm bạc cổ truyền của cha ông không bị thất truyền khi thế hệ nghệ nhân cao niên lần lượt khuất núi. Chính vì lẽ đó, suốt hơn ba mươi năm qua, ngôi xưởng nhỏ của ông tại thôn Nam Hòa luôn rộng cửa đón nhận các lớp thanh niên đến học nghề.

Lớp học truyền nghề miễn phí tại thôn Nam Hòa

Khác với tâm lý giấu nghề thường thấy ở một số cơ sở thủ công xưa kia, nghệ nhân Đinh Quang Thắng mở lớp truyền nghề với tấm lòng bao dung và hoàn toàn miễn phí cho con em trong xã Hồng Thái cũng như thanh niên các vùng lân cận có niềm đam mê thực sự với nghề chạm bạc. Ông tận tình chỉ dạy cho học trò từ cách cầm búa sao cho dẻo cổ tay, cách nghiêng mũi đục để tạo đường vát sáng bóng, cho đến bí quyết pha chế vảy hàn và nấu nhựa trám làm đệm đục.

Không chỉ truyền dạy kỹ thuật chạm khắc hoàn toàn thủ công, nghệ nhân Đinh Quang Thắng còn đặc biệt coi trọng việc rèn luyện đạo đức nghề nghiệp và tính kiên nhẫn cho thế hệ thợ trẻ. Ông thường nhắc nhở học trò rằng nghề chạm bạc Đồng Xâm là nghề làm đẹp cho đời và phụng sự tâm linh, bởi vậy người thợ phải giữ tâm trong sáng, trung thực về chất lượng kim loại và đặt trọn danh dự vào từng nét chạm. Đến nay, đã có hàng trăm học trò trưởng thành từ sự dìu dắt của ông, nhiều người trong số đó đã tự mở xưởng sản xuất riêng, trở thành những thợ giỏi nòng cốt tiếp tục giữ đỏ ngọn lửa nghề bên dòng sông Trà Lý.

Kết hợp bảo tồn nghề cổ với sinh kế cộng đồng

Nhờ sự kiên trì giữ chuẩn mực thủ công của nghệ nhân Đinh Quang Thắng cùng các nghệ nhân lão thành trong làng, thương hiệu chạm bạc Đồng Xâm đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất để hồi sinh mạnh mẽ, tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động tại xã Hồng Thái và các xã phụ cận thuộc huyện Kiến Xương. Ông tích cực tham gia các hội thảo bảo tồn làng nghề, phối hợp cùng chính quyền địa phương xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể và đón tiếp các đoàn nghiên cứu, sinh viên mỹ thuật, du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm quy trình chế tác kim hoàn cổ truyền.

Mỗi khi có đoàn khách ghé thăm xưởng nghề tại thôn Nam Hòa, nghệ nhân Đinh Quang Thắng lại say sưa giới thiệu về lịch sử gần sáu trăm năm của Đức Tổ sư Nguyễn Kim Lâu, trực tiếp biểu diễn những đường đục tách, đục tỉa điêu luyện khiến người xem thán phục. Sự kết hợp hài hòa giữa sản xuất hàng mỹ nghệ cao cấp với phát triển du lịch văn hóa làng nghề đã mở ra hướng phát triển bền vững cho vùng đất cổ bên sông Vông.

Tầm vóc di sản và nhân cách nghệ nhân Đinh Quang Thắng

Nhìn lại chặng đường hơn nửa thế kỷ gắn bó trọn vẹn với cây búa, mũi đục và ánh bạc quê hương, cuộc đời của nghệ nhân Đinh Quang Thắng là hình ảnh thu nhỏ đầy tự hào về sức sống trường tồn của văn hóa làng nghề đồng bằng Bắc Bộ. Ông không chỉ là người lưu giữ ký ức kỹ thuật của bốn thế hệ gia truyền mà còn là nhịp cầu nối liền tinh hoa quá khứ với khát vọng sáng tạo của tương lai.

Giá trị văn hóa trường tồn của bàn tay vàng Đồng Xâm

Trong kỷ nguyên công nghiệp số và tự động hóa hôm nay, những tác phẩm tranh chạm bạc thúc nổi và bộ đồ thờ chạm bạc thấm đẫm mồ hôi, trí tuệ của nghệ nhân Đinh Quang Thắng càng trở nên quý giá như những bảo vật văn hóa sống động. Mỗi đường nét chạm khắc dưới bàn tay ông đều mang nhịp thở riêng biệt, không bức nào lặp lại hoàn toàn bức nào, khẳng định giá trị độc bản của lao động nghệ thuật thủ công chân chính.

Tấm gương lao động miệt mài, khiêm nhường và tận tụy vì cộng đồng của nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã tiếp thêm niềm tin cho các thế hệ trẻ quê hương về giá trị của những ngành nghề truyền thống bản địa. Cùng với di sản đúc đồng của Tổ nghề đúc đồng Phạm Quốc Tài tại Văn Lâm, nghệ thuật chạm bạc được gìn giữ bởi những nghệ nhân tâm huyết tại Kiến Xương đã làm giàu thêm bức tranh di sản thủ công mỹ nghệ đặc sắc của vùng đất văn hiến bên sông Hồng.

Sự tôn vinh của cộng đồng và định hướng phát triển

Những cống hiến bền bỉ của nghệ nhân Đinh Quang Thắng đã được các cấp bộ, ngành Trung ương, Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và chính quyền địa phương ghi nhận qua nhiều bằng khen, giải thưởng mỹ thuật danh giá cùng danh hiệu tôn vinh bàn tay vàng làng nghề Việt Nam. Hằng năm, vào dịp lễ hội đền Đồng Xâm đầu tháng Tư âm lịch, ông vẫn cùng các bậc cao niên và lớp học trò trẻ thành kính dâng lên Đức Tổ sư những tác phẩm chạm bạc tinh xảo nhất như lời nguyện ước gìn giữ tổ nghiệp muôn đời.

Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, ngọn lửa đam mê và tiếng đục chạm ngân vang từ xưởng nghề của nghệ nhân Đinh Quang Thắng vẫn ngày đêm bồi đắp sức sống mới cho di sản kim hoàn sáu trăm năm tuổi. Trên hành trình số hóa và lan tỏa những giá trị văn hiến, con người tiêu biểu của quê hương, chuyên trang Hưng Yên NSSC trân trọng giới thiệu hồ sơ bách khoa về nghệ nhân Đinh Quang Thắng, góp phần tôn vinh tinh thần lao động nghệ thuật chân chính và khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất