Đền Trần Thái Bình - Quần thể lăng miếu các vị vua triều Trần nơi đất phát tích Long Hưng
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tọa lạc uy nghiêm trên vùng đất cổ làng Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, bên bờ tả ngạn sông Hồng, đền Trần Thái Bình là quần thể lăng miếu thiêng liêng gắn liền với vùng đất phát tích nhà Trần từ đầu thế kỷ XIII. Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2014, quần thể di tích bảo lưu hệ thống lăng mộ các vị hoàng đế đầu triều Trần như Thái Tổ lăng cùng dấu tích hành cung Long Hưng vang vọng hào khí Đông A muôn thuở.
Cội nguồn lịch sử đền Trần Thái Bình trên đất phát tích Long Hưng
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, vương triều Trần (1225–1400) đã ghi dấu ấn chói lọi với ba lần đánh bại quân Nguyên Mông, mở mang bờ cõi và kiến tạo nền văn minh Đại Việt rực rỡ. Nơi khởi nguồn cho cơ nghiệp hiển hách của cả vương triều ấy chính là dải đất Long Hưng bên ngã ba sông Luộc và sông Hồng, nơi hiện diện quần thể đền Trần Thái Bình ngày nay.
Vùng đất tổ Tam Đường và cơ nghiệp vương triều Trần
Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và các công trình khảo cứu địa chí của nhà bác học Lê Quý Đôn, tổ tiên nhà Trần vốn làm nghề chài lưới, đến đời cụ Trần Kinh đã di cư tới định cư tại hương Tinh Cương (sau đổi là hương Thái Đường, nay là làng Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà). Nhận thấy vùng đất Tinh Cương có địa thế phong thủy đắc địa với dòng sông Hồng uốn lượn bao bọc phía nam và các gò đất nổi cao hình long chầu hổ phục, gia tộc họ Trần đã dừng chân lập nghiệp, khai khẩn đất bãi ven sông và từng bước gây dựng thế lực kinh tế, quân sự hùng mạnh qua bốn thế hệ gồm Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý và Trần Thừa.
Từ nền tảng gia tộc vững chắc tại hương Thái Đường, dưới sự trù liệu chiến lược của Thái sư Trần Thủ Độ, vào tháng Chạp năm Ất Dậu (cuối năm 1225, đầu năm 1226), Lý Chiêu Hoàng đã nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh, tức vua Trần Thái Tông, chính thức mở ra vương triều Trần kéo dài một trăm bảy mươi lăm năm tại kinh thành Hoàng thành Thăng Long. Để tôn vinh mảnh đất nơi tổ tiên gây dựng cơ đồ, nhà Trần đã nâng hương Thái Đường thành phủ Long Hưng, đồng thời xây dựng hành cung Long Hưng bề thế làm nơi các Thái thượng hoàng và hoàng đế về bái yết tổ tông.
Quá trình kiến lập khu lăng miếu các vị hoàng đế
Không chỉ là vùng đất phát tích nhà Trần, phủ Long Hưng còn được triều đình chọn làm khu sơn lăng quốc gia linh thiêng nhất để an táng các bậc thủy tổ và các vị hoàng đế đầu triều. Ngay sau khi lên ngôi, nhà Trần đã quy tập mộ phần tổ tiên về khu đất quý tại hương Thái Đường: năm 1234 an táng Thái Tổ Trần Thừa tại Thái Tổ lăng (hiệu Thọ Lăng); năm 1237 hợp táng Thuận Từ Hoàng thái hậu Lê Thị; năm 1259 an táng bà Thụy Bà và năm 1262 an táng Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung. Tiếp đó, ba vị hoàng đế kiệt xuất đầu triều là Trần Thái Tông (an táng tại Chiêu Lăng năm 1277), Trần Thánh Tông (an táng tại Dụ Lăng năm 1290) và Phật hoàng Trần Nhân Tông (an táng một phần xá lị tại Đức Lăng năm 1310) đều được quy táng tại sơn lăng Thái Đường.
Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ ba (năm 1288), sau chiến thắng Bạch Đằng lẫy lừng, vua Trần Nhân Tông cùng Thượng hoàng Trần Thánh Tông và Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã dẫn đoàn quân chiến thắng trở về phủ Long Hưng làm lễ dâng tiệp trước Thái Tổ lăng. Chính tại mảnh đất lịch sử này, nhà vua đã viết nên hai câu thơ bất hủ "Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã / Sơn hà thiên cổ điện kim âu", khẳng định ý chí độc lập tự chủ và khát vọng hòa bình muôn đời của dân tộc Đại Việt. Trải qua các đợt trùng tu dưới thời Hậu Lê, thời Nguyễn và chương trình phục dựng hiện đại, quần thể đền Trần Thái Bình đã khôi phục diện mạo trang nghiêm.
Kiến trúc quần thể đền Trần Thái Bình và hệ thống lăng mộ cổ
Được quy hoạch trên tổng diện tích hơn năm mươi mốt héc ta tại trung tâm làng Tam Đường, quần thể đền Trần Thái Bình mang cấu trúc không gian lăng miếu kết hợp hài hòa giữa khu lăng mộ cổ phía trước và các cụm đền thờ phía sau. Toàn bộ kiến trúc tuân thủ nghiêm ngặt nguyên lý đăng đối qua trục thần đạo chính tâm hướng Nam, nhìn thẳng ra dòng sông Hồng lịch sử.
Ba gò mộ cổ Phần Trung, Phần Bụt và Phần Đa
Điểm độc bản làm nên giá trị lịch sử không thể thay thế của đền Trần Thái Bình so với mọi di tích thờ nhà Trần khác trên cả nước chính là sự hiện diện của ba gò mộ cổ đồ sộ nằm thẳng hàng trước khu đền Vua, được dân gian địa phương gọi kính cẩn là Mả Tổ hay khu Tam Đường. Mỗi gò mộ đắp cao sừng sững giữa vùng đồng bằng trù phú, đường kính chân mộ rộng hàng chục mét, được kè đá xanh kiên cố và phủ kín cây cổ thụ xanh tươi quanh năm:
- Phần Trung (Thọ Lăng – Thái Tổ lăng): Nằm ở vị trí trung tâm phía trước Nghi môn, là nơi hợp táng Đức Thái Tổ Trần Thừa (Thượng hoàng nhiếp chính đặt nền móng cho cơ nghiệp nhà Trần) và Thuận Từ Hoàng thái hậu.
- Phần Bụt (Chiêu Lăng): Nằm ở phía đông khu lăng, là nơi an nghỉ của hoàng đế Trần Thái Tông – vị vua đầu tiên của vương triều Trần, người trực tiếp lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất năm 1258.
- Phần Đa (Dụ Lăng): Nằm ở phía tây khu lăng, gắn liền với lăng mộ của vua Trần Thánh Tông – vị vua nhân hiếu đã cùng vua Trần Nhân Tông chủ trì Hội nghị Diên Hồng và hội quân Bình Than, lãnh đạo thắng lợi hai cuộc kháng chiến năm 1285 và 1288.
| Hạng mục di tích | Vị trí trong quần thể | Đối tượng phụng thờ & Tưởng niệm | Đặc điểm kiến trúc và giá trị lịch sử |
|---|---|---|---|
| Khu ba gò mộ cổ (Phần Trung, Phần Bụt, Phần Đa) | Phía Nam trước Nghi môn đền Vua | Đức Thái Tổ Trần Thừa, vua Trần Thái Tông, vua Trần Thánh Tông | Ba đại lăng hình tròn đắp đất cao uy nghiêm (Thái Tổ lăng, Chiêu Lăng, Dụ Lăng); chứng tích gốc của khu sơn lăng thời Trần |
| Cụm kiến trúc Đền Vua | Trục chính tâm khu di tích | Thủy tổ họ Trần, Thái Tổ Trần Thừa và các vị Hoàng đế triều Trần | Gồm Nghi môn, Sân rồng, Tiền tế, Trung từ, Chính tẩm và Giải vũ xây dựng bề thế theo thức kiến trúc cổ truyền chồng diêm |
| Cụm kiến trúc Đền Thánh | Phía Đông trục chính tâm | Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Thái sư Trần Thủ Độ và văn võ bá quan | Tôn vinh các bậc danh tướng, công thần trụ cột đã làm rạng danh hào khí Đông A trong sự nghiệp bảo vệ giang sơn |
| Cụm kiến trúc Đền Mẫu | Phía Tây (khu vực Phần Cựu) | Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung cùng các bậc Hoàng thái hậu, Hoàng hậu, Công chúa | Tưởng niệm công đức to lớn của các bậc mẫu nghi thiên hạ họ Trần trong việc chuyển giao vương quyền êm thấm và hộ quốc |
| Nền khảo cổ hành cung Long Hưng | Khu vực lõi di tích làng Tam Đường | Quần thể cung điện cổ nơi các vua Trần về bái yết sơn lăng | Lưu giữ tầng văn hóa dày đặc gạch Bát Tràng in chữ Hán, ngói mũi sen, chân tảng đá hoa sen và gốm men ngọc thế kỷ XIII – XIV |
Tổ hợp kiến trúc đền Vua, đền Thánh và đền Mẫu
Phía sau khu lăng mộ cổ là tổ hợp kiến trúc đền thờ quy mô lớn được bố cục thành ba cụm công trình chủ đạo gồm đền Vua ở chính giữa, đền Thánh ở bên tả và đền Mẫu ở bên hữu. Cụm đền Vua nằm ngay trên nền đất cổ của hành cung Long Hưng xưa, mở đầu bằng hệ thống Nghi môn đồ sộ ghép từ hàng trăm khối đá xanh nguyên khối chạm khắc tứ linh, mây lửa và hoa sen cách điệu theo phong cách mỹ thuật thời Trần. Bước qua Nghi môn là khoảng sân hành lễ rộng hơn một vạn mét vuông lát đá phẳng phiu, dẫn thẳng tới tòa Tiền tế năm gian, tòa Trung từ và tòa Chính tẩm chín gian nối liền theo kiểu kiến trúc trùng thiềm điệp ốc.
Bên trong tòa Chính tẩm đền Vua của đền Trần Thái Bình, bộ khung gỗ lim với những hàng cột cái đường kính trên bảy mươi xăng-ti-mét được đỡ bởi hệ chân tảng đá xanh chạm cánh sen kép. Các bộ vì kèo giá chiêng, chồng rường con nhị và hệ thống cửa võng, hoành phi, câu đối đều được chạm trổ tinh xảo đề tài rồng chầu mặt nguyệt, lá đề chim phượng sơn son thếp vàng rực rỡ. Nằm cân xứng ở phía đông là cụm đền Thánh phụng thờ các bậc danh tướng, văn võ bá quan cùng công thần như tướng quân Phạm Ngũ Lão; trong khi phía tây là cụm đền Mẫu thờ Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung và các bậc liệt nữ hoàng gia.

Di vật khảo cổ tại đền Trần Thái Bình và giá trị văn hiến
Giá trị xác thực của đền Trần Thái Bình với tư cách là khu sơn lăng và hành cung đầu tiên của vương triều Trần đã được minh chứng thuyết phục qua nhiều đợt khai quật khảo cổ học quy mô lớn của Viện Khảo cổ học Việt Nam từ năm 2000 đến nay. Dưới lòng đất làng Tam Đường, hàng vạn hiện vật kiến trúc và đồ dùng hoàng gia thế kỷ XIII – XIV đã phát lộ, hé mở diện mạo lộng lẫy của kinh đô thứ hai thời Trần.
Dấu tích nền móng kiến trúc và gạch ngói thời Trần
Qua các hố khai quật khảo cổ tại khu vực đền Vua, đền Mẫu và vùng phụ cận ba gò mộ cổ, các nhà khảo cổ học đã phát hiện hệ thống nền móng kiến trúc bó gạch và chân tảng đá hoa sen phân bố trên diện tích rộng lớn, trùng khớp hoàn toàn với sử liệu viết về hành cung Long Hưng và khu lăng tẩm Thái Đường. Trong tầng văn hóa thời Trần dày đậm, hàng loạt vật liệu kiến trúc cao cấp dành riêng cho cung điện hoàng gia đã được tìm thấy như gạch vuông lát nền trang trí hoa cúc, gạch bìa in chữ Hán, ngói mũi hài, ngói ống tráng men, đầu đao gắn tượng uyên ương, chim phượng và lá đề chạm rồng đất nung tinh xảo.
Đặc biệt, sự tương đồng chặt chẽ về kỹ thuật nung và họa tiết trang trí giữa hiện vật khảo cổ tại đền Trần Thái Bình với các di vật phát lộ tại hành cung Thiên Trường đã khẳng định vị thế tối cao của khu sơn lăng Long Hưng trong quy hoạch kiến trúc quốc gia thời Trần. Bên cạnh đó, các hố khai quật còn thu thập được hàng nghìn mảnh gốm men ngọc, gốm hoa nâu tinh mỹ dùng trong các nghi lễ đại tế sơn lăng.
Hệ thống tượng thờ, sắc phong và ngọc phả cổ truyền
Không chỉ giàu có về di tích khảo cổ dưới lòng đất, đền Trần Thái Bình còn lưu giữ hệ thống di vật tâm linh và thư tịch cổ quý giá. Tại tòa Chính tẩm đền Vua, hệ thống chín pho tượng đồng quy mô lớn đúc chân dung Thủy tổ Trần Kinh, Thái Tổ Trần Thừa cùng các vị hoàng đế triều Trần ngự trên ngai rồng uy nghiêm thể hiện trình độ đúc đồng điêu luyện kế thừa tinh hoa của các phường thợ vùng đồng bằng Bắc Bộ như làng đúc đồng Lộng Thượng.
Về tư liệu Hán Nôm, di tích còn bảo lưu bộ ngọc phả cổ ghi chép thế thứ gia tộc họ Trần tại hương Thái Đường, văn bia cổ cùng hai mươi ba đạo sắc phong của các triều đại Lê Trung Hưng, Tây Sơn và Nguyễn ban cấp cho dân làng Tam Đường tiếp tục phụng thờ các vị vua nhà Trần. Những văn kiện lịch sử này là sợi dây pháp lý và văn hóa xuyên suốt khẳng định sự tôn kính của hậu thế đối với công lao giữ nước vĩ đại của vương triều Trần trên vùng đất phát tích nhà Trần.
Sức sống văn hóa đền Trần Thái Bình trong tâm thức dân tộc
Với những giá trị lịch sử, khảo cổ và văn hóa đặc biệt xuất sắc, năm 2014, Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Trần tại huyện Hưng Hà đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời lễ hội truyền thống tại đây cũng được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nơi đây đã trở thành điểm hội tụ tâm linh thiêng liêng giáo dục truyền thống yêu nước và hào khí Đông A cho các thế hệ người Việt.
Nghi thức rước nước và hội thi cỗ cá đầu xuân
Hằng năm, cứ vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch (từ ngày mười ba đến ngày mười tám tháng Giêng), lễ hội đền Trần Thái Bình lại được tổ chức trọng thể tại không gian làng Tam Đường, thu hút đông đảo nhân dân thập phương về bái yết tổ tiên nhà Trần. Lễ hội bảo lưu trọn vẹn hệ thống nghi thức cung đình kết hợp văn hóa dân gian như lễ bái yết tại ba gò mộ cổ Thái Tổ lăng, Chiêu Lăng, Dụ Lăng và đại lễ rước nước từ ngã ba sông Hồng – sông Luộc về đền Vua để tưởng nhớ nghề chài lưới thuở hàn vi của tổ tiên họ Trần.
Trong phần hội xuân truyền thống tại đền Trần Thái Bình, độc đáo và giàu bản sắc nhất là hội thi cỗ cá (gồm cá trắm, cá chép, cá quả được tạo hình nghệ thuật sống động mà vẫn giữ nguyên vảy), hội thi gói bánh chưng, thi pháo đất và thi kéo lửa nấu cơm cần. Những phong tục đặc sắc này tái hiện sinh động cách thức hậu cần quân lương thông minh của quân dân nhà Trần trong các cuộc kháng chiến giữ nước.
Mạch nguồn kết nối các trung tâm di sản nhà Trần
Trong bức tranh tổng thể về văn hóa thời Trần tại Việt Nam, đền Trần Thái Bình giữ vai trò là điểm khởi đầu thiêng liêng trong tam giác di sản văn hóa nhà Trần vùng Bắc Bộ: khởi phát cơ nghiệp và an táng các vị vua đầu triều tại phủ Long Hưng, hưng thịnh phát triển tại đền Trần Nam Định thuộc vùng Tức Mặc – Thiên Trường, và kết tinh tư tưởng Thiền phái Trúc Lâm tại khu di tích nhà Trần tại Đông Triều cùng non thiêng Yên Tử. Ngay trên địa bàn vùng hạ lưu sông Hồng và sông Luộc, di tích còn kết nối trực tiếp với mạng lưới các danh lam cổ tích nổi tiếng như đền Đồng Bằng, đền Trần Hưng Yên và quần thể chùa Keo, tạo thành hành trình tìm về cội nguồn lịch sử đặc sắc của vùng châu thổ văn hiến.
Trải qua gần tám thế kỷ kể từ ngày vương triều Trần khai sáng cơ đồ, đền Trần Thái Bình cùng những gò mộ cổ trầm mặc bên dòng sông Hồng vẫn mãi là biểu tượng bất diệt của hào khí Đông A và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Trên hành trình gìn giữ và số hóa kho tàng di sản văn hiến dân tộc, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục lan tỏa những giá trị lịch sử chuẩn xác về vùng đất phát tích vương triều Trần tới cộng đồng độc giả trong và ngoài nước.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hưng Yên.
Bài liên quan
Dòng tiền mùa nhãn Hưng Yên: nhận đơn lớn mà không hụt vốn trả vườn
Quản lý dòng tiền mùa nhãn Hưng Yên để nhận đơn lớn mà vẫn đủ vốn trả vườn: lập lịch thu chi, kiểm soát công nợ và sử dụng tiền đặt trước đúng nghĩa vụ.
Đóng gói nhãn Hưng Yên theo chuyến: giữ chất lượng trước khi tăng đơn
Đóng gói nhãn Hưng Yên theo chuyến: kiểm soát phân lô, bảo quản và bàn giao để giữ chất lượng, tính đủ chi phí trước khi tăng đơn. Xem cách triển khai.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



