Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Trần Thái Bình - Hào khí Đông A nơi đất phát tích Long Hưng

Diễn ra hằng năm vào dịp rằm tháng Giêng tại khu sơn lăng Tam Đường, lễ hội đền Trần Thái Bình là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh công đức dựng nghiệp và giữ nước hiển hách của các vị hoàng đế đầu vương triều Trần trên mảnh đất tổ Long Hưng.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nghi lễ bái yết trang nghiêm của các bậc cao niên trong lễ hội đền Trần Thái Bình

Mỗi dịp đầu xuân từ ngày mười ba đến ngày mười tám tháng Giêng âm lịch, trên mảnh đất cổ xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà bên ngã ba sông Hồng và sông Luộc, lễ hội đền Trần Thái Bình lại được cử hành trọng thể trong tiếng trống hội vang rền. Không chỉ là kỳ sinh hoạt văn hóa tâm linh đầu năm của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, mùa hội tại khu lăng mộ Tam Đường còn khơi dậy niềm tự hào về vùng đất phát tích nhà Trần cùng hào khí giữ nước hiển hách của cha ông thế kỷ XIII.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đền Trần Thái Bình

Khác với những trung tâm thờ tự vương triều Trần được kiến lập ở các giai đoạn sau, lễ hội đền Trần Thái Bình gắn liền trực tiếp với nơi khởi phát cơ đồ của tổ tiên họ Trần và khu sơn lăng quốc gia đầu tiên của triều đại. Mọi nghi thức tế lễ, rước nước và diễn xướng tại đây đều bắt nguồn từ điển chế bái yết sơn lăng của các vị hoàng đế thời Trần.

Mảnh đất phát tích Tinh Cương và khu sơn lăng cổ

Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư cùng khảo cứu địa chí của nhà bác học Lê Quý Đôn, gia tộc họ Trần vốn làm nghề chài lưới trên sông nước, đến đời Thủy tổ Trần Kinh đã đưa gia quyến tới định cư tại hương Tinh Cương (sau đổi tên là hương Thái Đường, phủ Long Hưng, nay là làng Tam Đường, xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà). Nhờ địa thế phong thủy bên bờ tả ngạn sông Hồng, bốn đời tổ tiên gồm Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý và Trần Thừa đã khai khẩn đất bãi, chiêu tập dân nghèo lập ấp và gây dựng thực lực chính trị hùng hậu.

Dưới sự trù hoạch của Thái sư Trần Thủ Độ, cuối năm Ất Dậu (1225), Trần Cảnh tức vua Trần Thái Tông lên ngôi hoàng đế tại kinh đô Hoàng thành Thăng Long, mở ra vương triều Trần kéo dài một trăm bảy mươi lăm năm. Ngay sau khi định ngôi, triều đình nhà Trần tôn vinh quê tổ Thái Đường thành phủ Long Hưng, xây dựng hành cung Long Hưng và chọn vùng đất quý này làm nơi quy tập lăng mộ các bậc Thủy tổ cùng các vị hoàng đế đầu triều gồm Thái Tổ Trần Thừa (Thọ Lăng), Trần Thái Tông (Chiêu Lăng), Trần Thánh Tông (Dụ Lăng) và một phần xá lị Phật hoàng Trần Nhân Tông (Đức Lăng).

Truyền thống bái yết tổ tông của các hoàng đế

Trong suốt thời kỳ thịnh trị của vương triều Trần, phủ Long Hưng giữ vị trí là quốc lăng tối linh thiêng, nơi các vị hoàng đế và Thái thượng hoàng thường xuyên ngự giá từ kinh sư về cử hành đại lễ bái yết tổ tiên mỗi dịp đầu xuân hoặc sau những chiến thắng giữ nước trọng đại. Tiêu biểu nhất là vào tháng Tư năm Mậu Tý (1288), ngay sau đại thắng trên sông Bạch Đằng đập tan quân Nguyên Mông lần thứ ba, Thượng hoàng Trần Thánh Tông, vua Trần Nhân Tông cùng Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã dẫn bá quan văn võ về sơn lăng Thái Đường làm lễ dâng tiệp báo công trước Thọ Lăng.

Chính trong buổi đại lễ mừng thái bình tại vùng đất phát tích nhà Trần năm 1288 ấy, vua Trần Nhân Tông đã cảm khái ngâm hai câu thơ bất hủ "Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã / Sơn hà thiên cổ điện kim âu". Từ nghi thức quốc lễ triều bái sơn lăng của hoàng gia thời Trần, nhân dân làng Tam Đường đã tiếp nối phụng thờ qua các triều đại Hậu Lê, Nguyễn và định hình nên quy thức lễ hội đền Trần Thái Bình lưu truyền đến ngày nay.

Không gian di tích và lịch trình lễ hội đền Trần Thái Bình

Được tổ chức tại trung tâm quần thể Di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thái Bình rộng hơn năm mươi mốt héc ta, lễ hội đền Trần Thái Bình sở hữu không gian cảnh quan lăng miếu uy nghiêm hiếm có. Sự kết hợp giữa ba gò mộ cổ sừng sững giữa cánh đồng lúa xanh với hệ thống đền thờ bề thế tạo nên khung cảnh linh thiêng cho các hoạt động lễ hội đầu xuân.

Quần thể ba gò mộ cổ và tam tòa đền miếu

Khác biệt lớn nhất của không gian lễ hội đền Trần Thái Bình so với mọi lễ hội tưởng niệm nhà Trần khác là toàn bộ nghi thức tế lễ và hội hè đều diễn ra xoay quanh khu lăng mộ Tam Đường – nơi an nghỉ của các vị hoàng đế sáng lập triều Trần. Phía trước cổng Nghi môn khu đền là ba gò mộ đất đắp cao uy nghi nằm thẳng hàng theo trục Đông – Tây gồm Phần Trung (Thọ Lăng thờ Thái Tổ Trần Thừa), Phần Bụt (Chiêu Lăng thờ vua Trần Thái Tông) và Phần Đa (Dụ Lăng thờ vua Trần Thánh Tông).

Toàn cảnh khu lăng mộ Tam Đường và cổng nghi môn trong không gian lễ hội đền Trần Thái Bình
Toàn cảnh khu lăng mộ Tam Đường và cổng nghi môn trong không gian lễ hội đền Trần Thái Bình

Phía sau ba gò mộ cổ là tổ hợp kiến trúc tam tòa đền miếu xây dựng trên nền cũ của hành cung Long Hưng xưa gồm Đền Vua ở trục chính tâm thờ Thủy tổ và các vị Hoàng đế triều Trần; Đền Thánh ở phía đông thờ Hưng Đạo Đại Vương cùng các bậc công thần; và Đền Mẫu ở phía tây thờ Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung cùng các bậc hoàng thái hậu, công chúa. Khoảng sân hành lễ rộng hơn một vạn mét vuông lát đá xanh nằm giữa Nghi môn và tòa Tiền tế Đền Vua là sân khấu trung tâm của các nghi thức đại tế.

Kỳ mở hội rằm tháng Giêng bên ngã ba sông

Theo lệ cổ của nhân dân làng Tam Đường, lễ hội đền Trần Thái Bình được tổ chức thường niên vào dịp trung tuần tháng Giêng âm lịch, bắt đầu từ ngày mười ba đến hết ngày mười tám tháng Giêng (ngày mười ba khai hội, ngày mười bốn và rằm mười lăm tháng Giêng là chính hội). Đây là thời điểm tiết trời mùa xuân ấm áp, cư dân đồng bằng vừa hoàn tất việc gieo cấy lúa xuân và hội tụ về đất tổ Long Hưng để tưởng niệm ngày húy kỵ Đức Thái Tổ Trần Thừa (mười tám tháng Giêng).

Lịch trình sáu ngày hội được sắp xếp chặt chẽ theo trình tự nghi lễ cổ truyền: ngày mười ba tháng Giêng cử hành lễ nhập tịch, mở cửa đền, lễ rước nước đường thủy và đường bộ cùng nghi thức lễ bái yết; từ ngày mười bốn đến ngày mười bảy tháng Giêng diễn ra lễ tế của các dòng họ và hàng loạt cuộc thi dân gian như thi cỗ cá, thi pháo đất, gói bánh chưng, kéo lửa nấu cơm cần; ngày mười tám tháng Giêng cử hành đại lễ giỗ Thái Tổ Trần Thừa và lễ tế tạ.

Thời gian âm lịchKhông gian cử hành chínhNghi thức Phần Lễ trọng tâmHoạt động Phần Hội và Diễn xướng
Ngày 13 tháng Giêng (Khai hội)Bến sông Hồng – sông Luộc, khu lăng mộ Tam Đường và sân Đền VuaLễ mở cửa đền, đại lễ rước nước đường thủy và đường bộ, nghi thức lễ bái yếtTrống hội khai xuân, múa rồng, múa lân và trình diễn võ thuật cổ truyền nhà Trần
Ngày 14 tháng GiêngSân rồng Đền Vua, Đền Thánh và Đền MẫuLễ dâng hương của các đoàn đại biểu và nhân dân thập phươngKhai mạc hội thi cỗ cá truyền thống, hội thi gói bánh chưng và triển lãm thư pháp
Ngày 15 tháng Giêng (Chính hội)Chính tẩm Đền Vua và khu vực ba gò mộ cổĐại lễ tế Tổ họ Trần theo nghi thức cổ truyền của các bậc cao niên làng Tam ĐườngHội thi pháo đất, thi kéo lửa nấu cơm cần, đấu vật cầu và giao lưu hát văn
Ngày 16 – 17 tháng GiêngSân hội trung tâm và hồ nước khu di tíchLễ tế của các chi họ Trần từ khắp các tỉnh thành về bái tổHội thi kéo co, cờ tướng, biểu diễn chèo cổ và giao lưu câu lạc bộ thơ Đường luật
Ngày 18 tháng Giêng (Giỗ Thái Tổ)Tòa Chính tẩm Đền Vua và Phần Trung (Thọ Lăng)Đại lễ tưởng niệm ngày mất Thái Tổ Trần Thừa và lễ tế tạ đóng cửa đềnTổng kết trao giải các hội thi dân gian truyền thống, khép lại mùa hội đầu xuân

Nghi thức cung đình trang nghiêm tại lễ hội đền Trần Thái Bình

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội đền Trần Thái Bình được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014 chính là hệ thống nghi lễ mang đậm dấu ấn cung đình thời Trần hòa quyện cùng phong tục làng xã cổ truyền. Mỗi nghi thức đều được thực hành với sự thành kính nhằm tôn vinh hào khí Đông A muôn thuở.

Đại lễ rước nước đường thủy và đường bộ

Nghi thức mở đầu hoành tráng nhất của mùa hội vào ngày mười ba tháng Giêng là đại lễ rước nước đường thủy kết hợp đường bộ từ ngã ba sông Hồng – sông Luộc về Đền Vua. Đoàn rước quy tụ gần hai nghìn người gồm đội múa rồng, múa lân, đội cờ thần, bát bửu, phường bát âm, đội tế nam quan, nữ quan cùng chín cỗ kiệu sơn son thếp vàng khởi hành từ sân đền tiến ra bến sông Hồng.

Khi ra tới bến sông, đoàn rước chuyển xuống đội thuyền rồng trang hoàng cờ phướn rực rỡ tiến ra khu vực ngã ba sông – nơi giao hòa dòng nước đỏ nặng phù sa của sông Hồng với dòng sông Luộc lịch sử:

  • Nghi thức múc nước thiêng giữa ngã ba sông: Các vị bô lão có uy tín nhất trong làng Tam Đường thực hiện nghi thức dâng hương xin nước và múc dòng nước tinh khiết giữa sông vào chóe sứ cổ rồi rước về đền bao sái đồ thờ tự, nhắc nhở hậu thế về cội nguồn nghề chài lưới trên sông nước của Thủy tổ Trần Kinh, Trần Hấp.
  • Đội hình chín cỗ kiệu rước bộ hoàn cung: Khi đoàn thuyền cập bến, chóe nước thiêng được đặt lên đại kiệu Bát cống dẫn đầu chín cỗ kiệu của các giáp rước dọc đường làng Tam Đường về an vị tại tòa Chính tẩm Đền Vua.
  • Nghi thức dâng thủy lễ trước khu sơn lăng: Nước thiêng sau khi rước về được chia vào các bình gốm cổ dâng lên bàn thờ Tam tòa đền miếu và ba gò mộ cổ, gửi gắm ước nguyện mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Nghi thức khai mở cửa đền và lễ bái yết

Sau khi chóe nước thiêng được an vị trên hương án tòa Chính tẩm Đền Vua, tối ngày mười ba tháng Giêng diễn ra nghi thức khai mở cửa đền và đại lễ bái yết trang nghiêm dưới ánh đuốc rực sáng. Trong tiếng nhạc lễ trầm hùng, các vị cao niên trong ban khánh tiết thực hiện nghi thức mở chín cánh cửa gỗ lim của tòa Chính tẩm Đền Vua, Đền Thánh, Đền Mẫu để đón thần linh và bách tính vào chiêm bái.

Tiếp đó, nghi thức lễ bái yết và đọc chúc văn được cử hành trọng thể trước sân rồng và ba gò mộ cổ khu lăng mộ Tam Đường. Bản chúc văn bằng văn biền ngẫu trang trọng ôn lại công đức dựng nghiệp của Thái Tổ Trần Thừa, tài lược trị quốc của vua Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, tư tưởng nhân nghĩa của Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng chiến công ba lần đại phá quân Nguyên Mông bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Trò diễn dân gian đặc sắc trong lễ hội đền Trần Thái Bình

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm, phần hội của lễ hội đền Trần Thái Bình vô cùng sôi nổi với hàng loạt trò diễn và cuộc thi dân gian độc bản chỉ có tại vùng đất Tiến Đức, Hưng Hà. Mỗi trò hội đều tái hiện một lát cắt sinh động về đời sống sinh hoạt và nghệ thuật hậu cần quân sự thời Trần.

Hội thi cỗ cá truyền thống tưởng nhớ nghề chài lưới

Nét văn hóa ẩm thực nghi lễ độc đáo bậc nhất trong lễ hội đền Trần Thái Bình là hội thi cỗ cá truyền thống giữa tám giáp của làng Tam Đường diễn ra vào ngày mười bốn tháng Giêng. Để chuẩn bị cho cuộc thi tài công phu này, ngay từ mấy tháng trước Tết, các giáp đã tuyển chọn và nuôi dưỡng trong ao làng ba loại cá quý có trọng lượng từ bốn đến bảy ki-lô-gam mỗi con gồm cá trắm đen, cá chép đỏ và cá quả.

Mâm lễ vật trang trọng của làng Tam Đường trong hội thi cỗ cá tại lễ hội đền Trần Thái Bình
Mâm lễ vật trang trọng của làng Tam Đường trong hội thi cỗ cá tại lễ hội đền Trần Thái Bình

Điểm đòi hỏi kỹ thuật bậc thầy của nghệ nhân làm cỗ cá tại làng Tam Đường là cá sau khi làm sạch nội tạng qua đường mang phải được tẩm ướp gia vị thảo mộc, khâu kín lại và đặt vào nẹp tre uốn cong theo thế "cá vượt vũ môn" rồi đem nướng hoặc hấp chín sao cho lớp da và toàn bộ hàng vảy cá vẫn giữ nguyên vẹn màu sắc óng ánh. Khi bày lên mâm sơn son thếp vàng dâng vào Đền Vua chấm giải, ba con cá lớn nằm uy nghi giữa các đĩa giò hoa, bánh chưng tạo thành tác phẩm nghệ thuật sống động dâng kính tổ tiên nhà Trần.

Hội thi pháo đất, gói bánh chưng và kéo lửa

Bên cạnh hội thi cỗ cá, không khí ngày xuân tại lễ hội đền Trần Thái Bình còn bùng nổ tiếng reo hò với hội thi pháo đất – trò diễn dân gian gắn liền với truyền thuyết quân dân nhà Trần đắp đất luyện tập sức khỏe và đắp đê trị thủy sông Hồng. Các trai tráng khỏe mạnh dùng đất sét dẻo thau nhuyễn nặn thành những quả pháo đất hình lòng thuyền nặng hàng chục ki-lô-gam, rồi nâng cao qua đầu quật mạnh xuống sân đất tạo nên tiếng nổ giòn giã vang dội.

Cùng thời gian đó, tại sân hội còn diễn ra hội thi gói bánh chưng nhanh, thi kéo lửa nấu cơm cần và đấu vật cầu truyền thống, tái hiện cách thức các binh sĩ nhà Trần vừa hành quân thần tốc vừa tự túc nấu chín quân lương. Trong không gian hội xuân ấm áp, người dân địa phương còn giới thiệu những thức quà truyền thống của vùng đất văn hiến như bánh cáy làng Nguyễn hay sản vật nhãn lồng Hưng Yên ngọt thơm.

Trên hành trình di sản văn hóa vùng châu thổ sông Hồng, mùa hội đầu xuân tại đất tổ Long Hưng kết nối chặt chẽ với lễ khai ấn tại đền Trần Nam Định thuộc vùng Tức Mặc – Thiên Trường, đồng thời liên kết cùng quần thể cổ tự chùa Keo và thương cảng cổ Khu di tích Phố Hiến tạo nên bức tranh lịch sử văn hiến hoàn chỉnh. Trải qua gần tám thế kỷ, lễ hội đền Trần Thái Bình vẫn tỏa sáng như ngọn lửa bất diệt của hào khí Đông A và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Để gìn giữ và lan tỏa kho tàng di sản quý báu ấy, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện phục vụ độc giả nghiên cứu văn hóa dân tộc.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất