Bỏ qua đến nội dung

Nhãn lồng Hưng Yên - Tinh hoa thức quả tiến vua nơi đất cổ Phố Hiến

Nhãn lồng Hưng Yên kết tinh phù sa màu mỡ của dòng sông Hồng cùng truyền thống canh tác gần ba thế kỷ quanh vùng đất cổ Phố Hiến, nổi bật với lớp cùi dày giòn ráo nước, hương thơm thanh khiết và vị thế di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Chùm nhãn lồng Hưng Yên sai trĩu quả trên tán lá xanh mướt tại nhà vườn Phố Hiến

Trong kho tàng nông sản truyền thống của châu thổ Bắc Bộ, nhãn lồng Hưng Yên từ lâu đã xác lập vị thế biểu tượng văn hóa gắn liền với vùng đất cổ Phố Hiến bên bờ tả ngạn sông Hồng. Trải qua hàng trăm năm bồi tụ phù sa và kết tinh tri thức nhà vườn bản địa, thức quả quý từng dâng tiến chốn cung đình xưa vẫn vẹn nguyên lớp cùi dày giòn sần sật, sắc trắng ngà ráo nước cùng hương thơm thanh tao.

Cội nguồn lịch sử và thổ nhưỡng nuôi dưỡng nhãn lồng Hưng Yên

Danh tiếng của nhãn lồng Hưng Yên không chỉ khởi nguồn từ những giai thoại tiến vua thời phong kiến mà còn bắt rễ sâu sắc trong cấu trúc địa tầng phù sa màu mỡ cùng tiểu khí hậu đặc hữu ven đê sông Hồng. Sự giao thoa giữa lịch sử đô thị cổ Khu di tích Phố Hiến và điều kiện sinh thái tự nhiên đã kiến tạo nên cái nôi nuôi dưỡng giống nhãn quý hiếm bậc nhất miền Bắc.

Dấu tích cây nhãn tổ tại khuôn viên chùa Hiến

Lịch sử hình thành giống nhãn quý tại Hưng Yên gắn liền với cây nhãn tổ chùa Hiến có tuổi đời hơn ba thế kỷ nằm trong khuôn viên di tích đình - chùa Hiến thuộc phường Hồng Châu, thành phố Hưng Yên. Theo sử liệu địa phương và bia đá dưới gốc cây cổ thụ, vào thời kỳ thương cảng Phố Hiến phồn thịnh nhất thế kỷ XVII và XVIII, các bậc tiền nhân đã phát hiện một cây nhãn mọc tự nhiên cạnh cổng tam quan cho quả to tròn, cùi dày và vị ngọt sắc như đường phèn. Từ cây mẹ nguyên thủy ấy, cư dân quanh vùng đến lễ Phật tại chùa Hiến hay vãn cảnh chùa Chuông Phố Hiến, đền Mẫu Hưng Yên cùng không gian hồ Bán Nguyệt Phố Hiến đã chiết cành nhân giống rộng khắp các làng vườn ven sông.

Trong thư tịch cổ biên chép về phong vật xứ Sơn Nam, nhà bác học Lê Quý Đôn từng dành những dòng trân trọng trong bộ bách khoa thư Vân đài loại ngữ để ngợi ca phẩm chất thượng hạng của giống nhãn nơi đây. Ông miêu tả mỗi khi đưa múi nhãn vào miệng, vị ngọt thanh khiết thấm sâu tận chân răng và lan tỏa hương thơm dịu nhẹ trên đầu lưỡi. Chính nhờ hương vị độc bản đó, mỗi dịp vào mùa thu hoạch tháng Bảy âm lịch, những chùm nhãn đẹp nhất từ vùng đất cổ đều trở thành sản vật tiến vua dâng lên triều đình.

Thổ nhưỡng phù sa sông Hồng và tiểu khí hậu

Yếu tố cốt lõi tạo nên sự khác biệt của nhãn lồng Hưng Yên nằm ở dải đất bãi bồi được bồi đắp bởi phù sa sông Hồng qua hàng thiên niên kỷ. Dòng sông cái khi chảy qua địa phận thành phố Hưng Yên và các huyện Khoái Châu, Tiên Lữ, Kim Động đã lắng đọng lớp đất thịt pha cát tơi xốp giàu khoáng chất vi lượng, kali tự nhiên và mùn hữu cơ. Cấu trúc địa tầng bãi bồi ven sông vừa giữ ẩm ổn định cho hệ rễ cọc ăn sâu xuống tầng ngầm, vừa thoát nước nhanh sau mưa lớn mùa hạ, giúp cây nhãn tích tụ lượng đường tự nhiên tối ưu trong giai đoạn nuôi cùi.

Bên cạnh lợi thế địa chất, tiểu khí hậu vùng đồng bằng sông Hồng với nền nhiệt mùa xuân ấm áp cùng mưa phùn nhẹ vào tháng Hai và tháng Ba âm lịch tạo điều kiện lý tưởng cho chồi hoa nhãn phân hóa đồng loạt. Khi quả bước vào thời kỳ chín rộ từ trung tuần tháng Bảy đến tháng Tám, nắng thu hanh vàng hòa cùng gió mát từ mặt sông giúp vỏ quả chuyển màu vàng nâu sẫm đồng đều, giữ cho thịt quả đạt độ ráo nước đặc trưng.

Tiêu chí tự nhiên và lịch sửĐặc điểm tại vùng nhãn Hưng YênTác động đến phẩm chất quả nhãn
Nguồn gốc giống cổKhởi nguồn từ cây nhãn tổ chùa Hiến tại vùng cổ trấn hơn ba trăm năm tuổiĐịnh hình bộ gen bản địa có sức sống bền bỉ và hương vị thanh tao
Địa tầng thổ nhưỡngĐất bãi bồi phù sa sông Hồng pha cát nhẹ, giàu kali và vi lượng tự nhiênGiúp cùi nhãn dày chắc, độ đường cao và vị ngọt hậu thanh mát
Tiểu khí hậu vùng sôngNắng thu dịu kết hợp độ ẩm điều hòa từ lưu vực sông Hồng và sông LuộcGiữ vỏ quả mỏng dai màu vàng nâu, cùi ráo nước và hương thơm bền lâu
Giá trị lịch sử văn hiếnGắn liền với giai thoại sản vật tiến vua được ghi chép trong thư tịch cổKhẳng định vị thế đệ nhất danh quả của vùng văn hiến Bắc Bộ

Hệ giống quý và hình thái đặc trưng của nhãn lồng Hưng Yên

Trải qua quá trình chọn lọc tự nhiên và nhân giống của nhiều thế hệ cư dân bản địa, nhãn lồng Hưng Yên hình thành nên hệ sinh thái các dòng giống đặc sản phong phú. Mỗi nhóm giống sở hữu những chỉ số hình thái, cấu trúc mô thịt quả và sắc thái hương vị riêng biệt, làm nên chuẩn mực của danh quả vùng đất nhãn.

Cận cảnh chùm nhãn lồng Hưng Yên bổ đôi lộ lớp cùi dày trắng ngà ôm hạt nhỏ đen nhánh
Cận cảnh chùm nhãn lồng Hưng Yên bổ đôi lộ lớp cùi dày trắng ngà ôm hạt nhỏ đen nhánh

Phẩm chất trứ danh của giống nhãn đường phèn

Trong hệ thống các giống nhãn cổ truyền tại địa phương, nhãn đường phèn luôn được giới sành thưởng thức tôn vinh là đỉnh cao về cảm quan và hương vị. Quả của dòng nhãn đường phèn có kích thước trung bình, dáng tròn hơi dẹt ở hai đầu nhưng tỷ lệ thịt quả đạt mức rất cao nhờ phần hạt bên trong cực kỳ nhỏ. Khi quả chín tới trên cành, lớp vỏ ngoài chuyển sang màu vàng nâu tươi tắn, bề mặt nhẵn mịn điểm những nốt gai mờ và tỏa mùi thơm dịu ngay cả khi chưa bóc vỏ.

Điểm làm nên danh tiếng của giống nhãn đường phèn nằm ở kết cấu cùi quả và hậu vị. Khi tách nhẹ lớp vỏ mỏng nhưng dai, phần cùi nhãn dày trắng ngà lộ ra khô ráo hoàn toàn, không chảy nước ra tay kể cả khi đặt trên giấy bản trắng. Cùi nhãn không mềm nhũn mà có độ giòn sần sật, kết tinh những vân thịt trong mờ tựa như tinh thể đường phèn kết khối, mang vị ngọt thanh mát đọng lại dư vị thơm ngát kéo dài.

Cấu trúc cùi nhãn dày hai lớp và hạt nhỏ

Cùng với dòng nhãn đường phèn thanh quý, nhóm nhãn cùi cổ (bao gồm các dòng nhãn cùi, nhãn hương chi, nhãn miền thiết được chọn lọc tại địa phương) chiếm diện tích canh tác chủ lực nhờ chùm quả to, sai trĩu cành và năng suất ổn định. Quả nhãn cùi chính gốc có hình cầu cân đối, vỏ quả dày hơn đôi chút với sắc vàng sẫm như màu đất thó nung già, giúp bảo vệ phần thịt quả bên trong trước tác động của thời tiết.

Khi quan sát mặt cắt ngang của một quả nhãn lồng Hưng Yên đạt chuẩn, người thưởng thức dễ dàng nhận diện cấu trúc sinh học đặc trưng gồm hai lớp cùi xếp khít lên nhau ở phần cuống quả, thường được dân gian gọi là hai dẻ cùi. Chính cấu trúc hai mép cùi chườm lồng khít khao ôm trọn lấy hạt nhỏ đen nhánh ở tâm quả vừa giúp phần thịt dày dặn vượt trội, vừa lưu giữ trọn vẹn dịch đường tự nhiên:

  • Hình thái chùm và vỏ quả: Chùm nhãn kết dày, cuống cành dẻo dai màu nâu sáng, quả tròn đều có vỏ màu vàng nâu sẫm nhẵn mịn, gai vỏ thưa và phẳng dần khi quả chín rộ.
  • Kết cấu lớp cùi hai dẻ: Phần thịt quả có màu trắng ngà hoặc trắng trong như ngọc, dày cộm, hai đầu mép cùi ở cuống xếp lồng khít vào nhau tạo độ giòn sần sật và ráo nước.
  • Kích thước và màu sắc hạt: Phần lõi bên trong là hạt nhỏ đen nhánh như hạt huyền, bề mặt bóng mượt, dễ dàng tách rời khỏi lớp cùi mà không bị dính xơ hay chát vỏ hạt.
  • Hàm lượng dinh dưỡng tự nhiên: Thịt nhãn chứa hàm lượng đường tự nhiên từ 18 đến hơn 21 độ Brix ở dòng nhãn đường phèn, giàu vitamin C cùng các khoáng chất bồi bổ khí huyết.

Tri thức canh tác truyền thống và mùa vụ nhãn lồng Hưng Yên

Đằng sau mỗi mùa quả ngọt là hệ thống tri thức dân gian sâu sắc được cộng đồng cư dân ven sông đúc kết qua hàng trăm mùa vụ. Nghệ thuật chăm sóc nhãn lồng Hưng Yên thể hiện sự thấu hiểu quy luật sinh trưởng của cây trồng gắn liền với nhịp điệu thời tiết châu thổ.

Cành nhãn lồng Hưng Yên vỏ vàng nâu sẫm sai trĩu quả trên tán lá xanh vào mùa thu hoạch
Cành nhãn lồng Hưng Yên vỏ vàng nâu sẫm sai trĩu quả trên tán lá xanh vào mùa thu hoạch

Tập quán đan lồng tre che dơi và chăm sóc

Ngay từ tên gọi nhãn lồng Hưng Yên, ngoài cách lý giải về cấu trúc hai lớp cùi xếp lồng vào nhau ở đầu cuống, truyền thống bản địa còn ghi nhận nguồn gốc từ tập quán đan lồng tre bảo vệ chùm quả của các nhà vườn xưa. Khi những chùm nhãn quý bắt đầu vào cùi và tỏa hương thơm giữa đêm hè, từng đàn dơi và chim chóc thường bay về ăn quả. Để gìn giữ những chùm nhãn đẹp nhất chuẩn bị dâng tiến triều đình, người dân vùng cổ trấn đã chẻ nan tre đan thành những chiếc lồng thưa hình trụ tròn rồi treo bao bọc quanh từng chùm nhãn trên cao.

Tri thức canh tác cổ truyền của nhà vườn địa phương còn thể hiện qua kỹ thuật tỉa cành tạo tán hình mâm xôi để ánh nắng chiếu đều vào mọi tầng lá, cùng phương pháp bồi bùn ao và phù sa định kỳ sau mỗi vụ thu hoạch. Vào mùa xuân tháng Ba khi rừng nhãn bung nở trắng xóa từng chùm hoa thơm ngát, những đàn ong mật lại tụ hội về hút nhụy để kết tinh nên đặc sản mật ong hoa nhãn Hưng Yên sánh đặc màu hổ phách.

Mùa thu hoạch chính vụ và chế biến long nhãn

Mùa vụ thu hoạch nhãn lồng Hưng Yên diễn ra từ cuối tháng Bảy đến hết tháng Chín dương lịch, chia thành ba trà nhãn gồm trà nhãn chín sớm, trà nhãn chính vụ và trà nhãn chín muộn. Trong đó, trà nhãn chính vụ thu hoạch vào rằm tháng Bảy âm lịch luôn đạt độ hoàn mỹ cao nhất về độ dày của cùi và hàm lượng đường. Người dân bản địa thường bẻ nhãn vào buổi sáng sớm khi sương vừa tan, giữ nguyên cả cành lá xanh tươi bó thành từng chùm lớn để quả giữ được độ tươi giòn.

Bên cạnh việc thưởng thức quả tươi, cư dân địa phương còn phát triển nghề xoáy cùi sấy khô truyền thống để chế tác nên phẩm vật long nhãn ôm sen Hưng Yên nức tiếng. Những quả nhãn cùi dày được người thợ dùng dụng cụ xoáy chuyên dụng tách lấy nguyên vẹn bầu cùi tròn trịa như chiếc đèn lồng nhỏ, sau đó lồng hạt sen già đã thông tâm của vùng hạt sen Hưng Yên vào chính giữa rồi đem sấy khô cho tới khi múi long nhãn chuyển sắc vàng óng như mật.

Phân kỳ mùa vụ và chế tácThời gian trong nămĐặc trưng sinh thái và sản phẩm kết tinh
Mùa hoa nhãn nở rộTháng Ba đến đầu tháng Tư dương lịchRừng nhãn bung hoa thơm ngát, cung cấp nguồn mật cho ong rừng và ong nuôi
Trà nhãn chín sớmTháng Bảy dương lịchQuả bắt đầu chín bói, vị ngọt thanh dịu, mở đầu mùa thu hoạch tại các vùng bãi bồi
Trà nhãn chính vụTháng Tám dương lịch (tháng Bảy âm lịch)Dòng nhãn đường phèn và nhãn cùi cổ đạt độ giòn ráo nước và hương vị đỉnh cao
Trà nhãn muộn và sấy long nhãnTháng Chín dương lịchThu hoạch đợt cuối vụ kết hợp xoáy cùi chế tác long nhãn sấy khô cổ truyền

Giá trị chỉ dẫn địa lý và di sản nhãn lồng Hưng Yên

Vượt lên trên giá trị của một loại cây ăn quả bản địa, nhãn lồng Hưng Yên đã trở thành di sản văn hóa sống động và là niềm tự hào sâu sắc của người dân vùng đất văn hiến. Việc xác lập bảo hộ pháp lý cấp quốc gia càng khẳng định tầm vóc bền vững của sản vật truyền thống trong dòng chảy hiện đại.

Nét thanh tao trong văn hóa biếu tặng thức quả quý

Trong tâm thức của người dân đồng bằng Bắc Bộ, những chùm nhãn lồng Hưng Yên chín vàng vào dịp rằm tháng Bảy âm lịch luôn gắn liền với đạo lý uống nước nhớ nguồn và lễ Vu Lan báo hiếu tổ tiên. Trên bàn thờ gia tiên ngày rằm mùa thu hay tại các kỳ lễ hội truyền thống địa phương, mâm ngũ quả không thể thiếu chùm nhãn cùi tươi rói cắt nguyên cành lá xanh mướt, tượng trưng cho sự viên mãn, sung túc và lòng thành kính dâng lên các bậc tiền nhân.

Văn hóa thưởng thức nhãn của người sành ăn xưa cũng mang đậm cốt cách tao nhã của vùng đất học. Từng quả nhãn đường phèn hay nhãn cùi được bóc vỏ nhẹ nhàng, thưởng thức chậm rãi để cảm nhận cái giòn sần sật tan dần trong vòm họng, kết hợp nhâm nhi cùng chén trà ướp hoa sen hoặc bát chè hạt sen long nhãn thanh mát. Thức quả tiến vua ngày nào nay đã trở thành món quà biếu trân quý của con người vùng châu thổ.

Bảo hộ chỉ dẫn địa lý và di sản quốc gia

Để bảo vệ nguồn gen quý hiếm và danh tiếng trăm năm của sản vật bản địa, ngày 23 tháng 01 năm 2017, Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý Hưng Yên số 00055 cho sản phẩm nhãn lồng. Phạm vi bảo hộ bao trùm các vùng trồng trọng điểm tại thành phố Hưng Yên cùng các huyện Khoái Châu, Kim Động, Tiên Lữ, Ân Thi và Phù Cừ với quy chuẩn nghiêm ngặt về giống cây và chỉ số hóa lý của thịt quả.

Đặc biệt hơn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tôn vinh kho tàng kinh nghiệm dân gian được trao truyền qua nhiều thế hệ cư dân đất nhãn. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục lưu giữ hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các giống nông sản chỉ dẫn địa lý của địa phương. Với sự hòa quyện tuyệt mỹ giữa phù sa sông Hồng, giống quý cổ truyền và bàn tay tài hoa của người làm vườn, nhãn lồng Hưng Yên mãi xứng danh là đệ nhất danh quả trường tồn cùng năm tháng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất