Bỏ qua đến nội dung

Chùa Chuông Phố Hiến - Danh lam cổ tự và kiệt tác kiến trúc thời Hậu Lê

Tọa lạc tại thôn Nhân Dục, phường Hiến Nam, thành phố Hưng Yên, chùa Chuông Phố Hiến (tên chữ là Kim Chung Tự) từ lâu đã được tôn vinh là đệ nhất danh thắng của vùng đất Phố Hiến cổ kính.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Cổng Tam quan chồng diêm cổ kính tại di tích chùa Chuông Phố Hiến Hưng Yên

Tọa lạc tại thôn Nhân Dục, phường Hiến Nam, thành phố Hưng Yên, chùa Chuông Phố Hiến (tên chữ là Kim Chung Tự) từ lâu đã được tôn vinh là đệ nhất danh thắng của vùng đất Phố Hiến cổ kính. Ngôi danh lam cổ tự không chỉ nổi bật với bố cục kiến trúc Nội công ngoại quốc hoàn chỉnh thời Hậu Lê mà còn lưu giữ kho tàng tượng Phật đất nung độc đáo cùng tấm bia đá cổ năm 1711 phản ánh thời kỳ hoàng kim của đô thị thương cảng xưa.

Lịch sử khởi dựng và huyền tích của chùa Chuông Phố Hiến

Là một trong những điểm di tích hạt nhân thuộc quần thể Khu di tích Phố Hiến, lịch sử hình thành và phát triển của chùa Chuông Phố Hiến gắn liền với mạch nguồn Phật giáo vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Trải qua nhiều thế kỷ thăng trầm, ngôi chùa vừa mang vẻ đẹp huyền thoại dân gian vừa in đậm dấu ấn lịch sử xác thực của thời kỳ đô thị thương cảng hưng thịnh.

Huyền tích quả chuông vàng và danh xưng Kim Chung Tự

Theo tư liệu dân gian lưu truyền trong vùng cùng nội dung khắc trên văn bia cổ tại chùa, chùa Chuông Phố Hiến được khởi dựng từ thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ XV), ban đầu là một ngôi thảo am nhỏ phục vụ nhu cầu tu tập và sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân làng Nhân Dục ven sông Hồng. Tương truyền vào một năm đại hồng thủy, nước sông Nhị Hà dâng cao cuồn cuộn, có một chiếc bè gỗ lớn chở theo quả chuông vàng trôi dạt từ thượng nguồn xuống và dừng lại ngay tại bãi bồi thôn Nhân Dục, tổng An Tảo, huyện Kim Động. Các bô lão và tráng đinh từ nhiều làng xã lân cận đã hợp sức kéo chiếc bè vào bờ nhưng đều không thể dịch chuyển.

Trước sự việc kỳ lạ ấy, các bậc cao niên cùng sư trụ trì cùng nhân dân thôn Nhân Dục đã thành tâm lập đàn tràng làm lễ cầu nguyện, sau đó chỉ cần vài người nhẹ nhàng nâng dây đã rước được quả chuông quý lên bờ và đem treo tại ngôi chùa làng. Tiếng chuông khi ngân lên vang vọng trầm hùng khắp cả một vùng sông nước mênh mông, khiến muôn dân cảm nhận được sự bình an, thanh tịnh. Để ghi nhớ sự kiện linh ứng ấy, nhân dân địa phương đã đổi tên chùa thành Kim Chung Tự (nghĩa là chùa Chuông Vàng), còn gọi theo âm Nôm quen thuộc là chùa Chuông. Trải qua những biến động lịch sử sau này, khi e ngại kẻ gian dòm ngó bảo vật, các nhà sư và dân làng đã đem giấu quả chuông quý xuống giếng sâu trong khuôn viên chùa, để lại một huyền tích giàu chất thơ gắn liền với tên gọi ngôi cổ tự.

Dấu mốc đại trùng tu năm 1707 thời Lê trung hưng

Dù có cội nguồn từ thế kỷ XV, diện mạo kiến trúc quy mô lớn của chùa Chuông Phố Hiến thực sự được định hình từ cuộc đại trùng tu vào năm Đinh Hợi, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707) dưới triều vua Lê Dụ Tông và hoàn thiện dựng bia vào năm Tân Mão, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 7 (1711). Đây chính là giai đoạn thương cảng Phố Hiến đang ở thời kỳ phát triển phồn thịnh với sự hội tụ của hàng chục phường buôn trong nước và các thương hội quốc tế. Nhờ nguồn lực kinh tế dồi dào từ hoạt động giao thương cùng lòng mộ đạo sâu sắc của các tầng lớp quan lại, vương hầu và thương nhân, ngôi chùa đã được kiến thiết mở rộng thành một đại danh lam bề thế bậc nhất trấn Sơn Nam.

Theo ghi chép trên tấm văn bia dựng năm 1711, đợt hưng công năm 1707 đã xây dựng đồng bộ hệ thống Tam quan, cầu đá, nhà Tiền đường, Thượng điện, hai dãy hành lang tả hữu, nhà Tổ và gác chuông với quy mô liên hoàn, tráng lệ. Sự kết hợp giữa nghệ thuật kiến trúc cung đình thời Lê trung hưng và kỹ thuật chạm khắc dân gian điêu luyện đã đưa ngôi chùa trở thành trung tâm Phật giáo lớn của toàn vùng nam châu thổ, sánh ngang về tầm vóc nghệ thuật với những ngôi cổ tự danh tiếng vùng đồng bằng như chùa Keo, chùa Thái Lạc hay chùa Nôm.

Kiến trúc Nội công ngoại quốc tại chùa Chuông Phố Hiến

Điểm làm nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của chùa Chuông Phố Hiến là nghệ thuật tổ chức không gian theo bố cục Nội công ngoại quốc truyền thống, nằm đăng đối hoàn hảo trên một trục thần đạo hướng chính nam. Từ cổng Tam quan bước vào đến nhà Tổ hậu đường là sự tiếp nối nhịp nhàng của các lớp kiến trúc gỗ cổ kính xen lẫn mặt nước, cây xanh và sân gạch Bát Tràng trầm mặc.

Không gian kiến trúc cổ kính và thanh tịnh tại chùa Chuông Phố Hiến
Không gian kiến trúc cổ kính và thanh tịnh tại chùa Chuông Phố Hiến

Trục thần đạo từ cổng Tam quan đến cầu đá cổ

Mở đầu quần thể kiến trúc chùa Chuông Phố Hiến là cổng Tam quan bề thế mang phong cách kiến trúc chồng diêm hai tầng tám mái. Bốn góc đao của tầng mái được tạo tác uốn cong thanh thoát như cánh phượng vươn cao, bờ nóc và bờ chảy đắp nổi họa tiết rồng chầu, hoa chanh tinh xảo. Giữa tầng lầu treo bức đại tự khắc ba chữ Hán Kim Chung Tự thếp vàng rực rỡ trên nền sơn đen, khẳng định danh xưng ngàn đời của ngôi danh lam cổ tự.

Vượt qua cổng Tam quan là một hồ nước vuông vức mang ý nghĩa phong thủy tụ thủy sinh phúc và gột rửa bụi trần trước khi bước vào thế giới Phật pháp. Bắc ngang qua mặt hồ tĩnh lặng là cây cầu đá xanh nguyên khối được chế tác từ năm Giáp Ngọ, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 10 (1714), có thành cầu chạm khắc hoa văn sóng nước và vân mây mềm mại. Đi hết nhịp cầu đá là con đường thần đạo lát đá xanh thẳng tắp dẫn qua cây hương đá cổ dựng năm Vĩnh Thịnh thứ 4 (1708) và khoảng sân rộng rợp bóng những gốc nhãn lồng Hưng Yên cổ thụ tỏa bóng mát quanh năm, tạo nên cảm giác thư thái, tĩnh tại.

Kết cấu Tiền đường, Thượng điện và hành lang thập điện

Tâm điểm của cấu trúc Nội công ngoại quốc tại chùa Chuông Phố Hiến là khối kiến trúc trung tâm hình chữ Công gồm tòa Tiền đường năm gian hai dĩ, ống muống (Thiêu hương) và tòa Thượng điện (Tam bảo) nối liền nhau, được bao bọc bên ngoài bởi hai dãy hành lang dài mỗi bên mười gian và khu nhà Tổ, nhà Mẫu ở phía sau tạo thành khung chữ Quốc khép kín. Toàn bộ hệ khung chịu lực của Tiền đường và Thượng điện đều làm bằng gỗ lim quý hiếm, liên kết mộng mẹo vững chắc theo kiểu vì kèo giá chiêng chồng rường con nhị.

Trên các cấu kiện kiến trúc gỗ tại tòa Tiền đường và Thượng điện, các nghệ nhân thời Hậu Lê và thời Nguyễn đã để lại những mảng chạm khắc bong kênh, chạm lộng tinh xảo với đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) cùng hình tượng rồng chầu mặt nguyệt mang nét khỏe khoắn, phóng khoáng của mỹ thuật đầu thế kỷ XVIII. Giữa sân sau nối từ Thượng điện sang nhà Tổ là tòa phương đình hai tầng tám mái cân đối, nơi treo quả hồng chung bằng đồng và đặt tấm bia đá cổ năm 1711, tạo thành điểm nhấn kiến trúc hài hòa ở trung tâm nội viện.

Hạng mục công trìnhVị trí trên trục thần đạoNiên đại tạo tác / trùng tuĐặc điểm kiến trúc và giá trị nghệ thuật
Cổng Tam quanĐầu trục chính phía namĐầu thế kỷ XVIII, trùng tu thế kỷ XIXKiến trúc chồng diêm 2 tầng 8 mái đao cong, treo biển Kim Chung Tự
Hồ bán nguyệt và Cầu đáNgay sau cổng Tam quanTạo tác năm Vĩnh Thịnh thứ 10 (1714)Cầu đá xanh nguyên khối 3 nhịp bắc qua hồ nước tĩnh lặng
Cây hương đá (Thiên đài)Giữa đường thần đạo lát đáDựng năm Vĩnh Thịnh thứ 4 (1708)Cột đá xanh bốn cạnh khắc bài minh văn chữ Hán cầu quốc thái dân an
Tòa Tiền đường và Thượng điệnTrung tâm khối chữ CôngĐại trùng tu năm Vĩnh Thịnh thứ 3 (1707)Kết cấu gỗ lim vì kèo giá chiêng, nơi bài trí hệ thống tượng Tam bảo
Nhà Phương đình (Nhà Bia)Giữa sân nối Thượng điện và nhà TổĐầu thế kỷ XVIII – XIXKiến trúc 2 tầng 8 mái, đặt bia đá cổ năm 1711 và treo chuông đồng
Hai dãy hành lang Thập điệnĐối xứng hai bên tả hữu nội tựThế kỷ XVIII, tu bổ thế kỷ XIXHai dãy nhà dọc 10 gian trưng bày tượng Thập Bát La Hán và Diêm Vương
Nhà Tổ và Điện MẫuCuối trục thần đạo phía bắcThế kỷ XVIII – XIXKiến trúc chữ Đinh cổ kính thờ Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma và Tam tòa Thánh Mẫu

Hệ thống tượng Phật và văn bia tại chùa Chuông Phố Hiến

Không chỉ là một kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền, chùa Chuông Phố Hiến còn được giới nghiên cứu mỹ thuật cổ đánh giá là một bảo tàng điêu khắc Phật giáo sống động. Hệ thống gần một trăm pho tượng tròn bằng đất nung và gỗ sơn son thếp vàng cùng tấm văn bia năm 1711 tại đây chứa đựng những giá trị lịch sử, tôn giáo và xã hội học vô giá.

Nghệ thuật tạo tác tượng La Hán và Diêm Vương

Hệ thống tượng thờ tại chùa Chuông Phố Hiến được bài trí chặt chẽ từ tòa Tiền đường, Thượng điện sang hai dãy hành lang tả hữu. Tại tòa Thượng điện uy nghiêm, các lớp tượng Tam Thế Phật, A Di Đà Tam Tôn, Thích Ca sơ sinh, Cửu Long, Quan Âm Nam Hải, Bát Bộ Kim Cương và Tứ Thiên Vương được sắp xếp từ cao xuống thấp như một đàn tràng thuyết pháp thiêng liêng. Mỗi pho tượng đều có tỷ lệ hình khối cân đối, khuôn mặt từ bi hỷ xả, nếp áo chảy mềm mại thể hiện kỹ thuật sơn thếp truyền thống bậc thầy.

Đặc sắc nhất trong di sản điêu khắc tại chùa Chuông Phố Hiến là hệ thống tượng bằng chất liệu đất nung phết sơn đặt dọc hai dãy hành lang tả hữu, bao gồm bộ tượng Thập Bát La Hán (mười tám vị La Hán) và mười cửa ngục Thập điện Diêm Vương kèm bốn bộ tranh phù điêu chạm gỗ mô tả cảnh thưởng thiện phạt ác nơi âm cung. Mỗi vị La Hán được các nghệ nhân dân gian khắc họa với một tư thế, thần thái và biểu cảm nội tâm hoàn toàn khác biệt: vị trầm tư nhập định, vị mỉm cười độ lượng, vị ngoáy tai, vị gãi lưng vô cùng gần gũi với đời thực. Trong khi đó, cụm tượng Thập điện Diêm Vương và các bức phù điêu Thập điện lại thể hiện triết lý nhân quả báo ứng sâu sắc của đạo Phật kết hợp với quan niệm đạo đức dân gian Việt Nam, khuyên răn con người sống hướng thiện, hiếu nghĩa, trung thực và từ bi, tránh xa điều dữ để giữ gìn phúc đức cho muôn đời sau.

Tấm bia đá năm 1711 ghi dấu đô thị cổ

Đặt tại vị trí trang trọng dưới mái nhà Phương đình là bia đá chùa Chuông năm 1711 mang tiêu đề Kim Chung Tự thạch bi ký, được tạo tác vào tháng Sáu năm Tân Mão, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 7 (1711). Đây là một tấm bia đá xanh nguyên khối cao tới 1,72 mét, rộng 1,18 mét, đặt trên lưng rùa đá lớn có chạm nổi hình lưỡng long chầu mặt nguyệt ở trán bia và hoa văn cúc dây, mây lửa ở diềm bia. Cả hai mặt bia đều khắc chữ Hán sắc nét với hơn hai nghìn chữ, văn chương tao nhã, chuẩn mực.

Giá trị đặc biệt của bia đá chùa Chuông năm 1711 vượt ra ngoài phạm vi một di tích tôn giáo để trở thành nguồn sử liệu kinh tế – xã hội bậc nhất về đô thị cổ Phố Hiến. Mặt trước tấm bia ca ngợi cảnh đẹp thần tiên của Kim Chung Tự và ghi lại công đức tu bổ năm 1707; mặt sau liệt kê chi tiết danh sách hàng trăm tín thí công đức, từ các bậc vương phi, quận công nơi phủ chúa, các vị quan trấn thủ Sơn Nam cho đến các thương nhân người Việt và người Hoa sinh sống tại hơn hai mươi phường phố của Phố Hiến lúc bấy giờ như phường Hoa Dương, phường Đằng Châu, phường Xích Đằng, phường Nhân Dục, phường Bắc Hòa, phường Nam Hòa, phường Đông Đô. Nhờ tấm bia đá này, các nhà sử học hiện đại có thể phục dựng chính xác bản đồ hành chính và quy mô sầm uất của đô thị thương cảng thế kỷ XVIII.

Giá trị văn hóa tâm linh và bảo tồn chùa Chuông Phố Hiến

Nằm trong chỉnh thể không gian văn hóa kết nối chặt chẽ với Văn miếu Xích Đằng, đền Mẫu Hưng Yên, đền Trần Hưng Yên và thắng cảnh hồ Bán Nguyệt Phố Hiến, chùa Chuông Phố Hiến đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh tiêu biểu của người dân Hưng Yên. Trải qua hơn ba thế kỷ, tiếng chuông Kim Chung Tự vẫn ngân vang như nhịp cầu nối liền quá khứ vàng son với đời sống tinh thần đương đại.

Không gian sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân bản địa

Trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân phường Hiến Nam và toàn tỉnh Hưng Yên, chùa Chuông Phố Hiến không chỉ là chốn cửa thiền thanh tịnh để lễ Phật cầu an vào các ngày rằm, mùng một âm lịch mà còn là trung tâm của các nghi lễ truyền thống mùa xuân. Hằng năm, vào dịp Tết Nguyên đán, lễ Thượng nguyên rằm tháng Giêng và trong chuỗi hoạt động của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến diễn ra vào tháng Ba âm lịch, ngôi cổ tự lại trang nghiêm cử hành các nghi thức dâng hương, tụng kinh cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mở hội truyền thống.

Những giá trị giáo dục đạo đức sâu sắc từ hệ thống tượng Phật, tượng La Hán và tranh chạm khắc nhân quả tại chùa đã thấm sâu vào nếp sống nhân ái, trọng nghĩa tình của người dân địa phương qua nhiều thế hệ. Không gian yên bình rợp bóng cây cổ thụ, hồ nước trong xanh và cầu đá rêu phong nơi cửa chùa tạo nên một môi trường văn hóa sinh thái trong lành, giúp con người tìm lại sự cân bằng, tĩnh tâm và hướng về những giá trị chân – thiện – mỹ đích thực.

Công tác gìn giữ cổ tự trong quần thể di tích

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật kiệt xuất, ngay từ ngày 21 tháng 01 năm 1992, chùa Chuông Phố Hiến đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Đến tháng 12 năm 2014, ngôi chùa tiếp tục được vinh danh là một trong những điểm di tích trọng tâm cấu thành Di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích Phố Hiến theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

  • Bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc gỗ và vật liệu cổ: Các đợt tu bổ, tôn tạo luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật bảo tồn di tích kiến trúc nghệ thuật, giữ gìn nguyên trạng hệ khung gỗ lim thời Hậu Lê, mái ngói mũi hài, cầu đá năm 1714 và cây hương đá năm 1708.
  • Bảo quản khoa học hệ thống tượng đất nung và văn bia: Các pho tượng Thập Bát La Hán, Thập điện Diêm Vương bằng đất nung phết sơn cùng tấm bia đá cổ năm 1711 được kiểm tra định kỳ độ ẩm, chống mối mọt và phong hóa nhằm duy trì tuổi thọ bền vững qua hàng trăm năm.
  • Phát huy giá trị giáo dục di sản: Ngôi chùa trở thành điểm tư liệu thực tế quan trọng phục vụ các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, lịch sử mỹ thuật thời Lê trung hưng và lịch sử đô thị cổ Đàng Ngoài.

Giữa nhịp sống đổi mới không ngừng của vùng đất ven sông Hồng, chùa Chuông Phố Hiến vẫn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp trầm mặc, uy nghiêm của một đệ nhất danh thắng từng làm rạng danh đô thị cổ xưa. Trong hành trình bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa quê hương trên nền tảng số, chuyên trang Hưng Yên NSSC luôn chú trọng cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần gìn giữ mạch nguồn văn hiến ngàn năm cho các thế hệ mai sau.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất