Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến - Hào khí thương cảng cổ đất nhãn

Khởi đầu mùa xuân mới trên vùng đất văn hiến Hưng Yên, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến tái hiện sống động diện mạo đô thị thương cảng cổ sầm uất thế kỷ XVI - XVII qua chuỗi nghi lễ rước kiệu truyền thống và không gian diễn xướng dân gian bên bờ hồ Bán Nguyệt.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước kiệu cổ truyền rực rỡ sắc màu trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Mỗi độ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch hằng năm, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến lại ngân vang tiếng trống khai hội tại quần thể Khu di tích Phố Hiến, thành phố Hưng Yên. Sự kiện di sản quy mô lớn này kết nối hài hòa mạch nguồn tâm linh tại các ngôi đền chùa cổ kính với những chiếu ca trù, nhịp hát trống quân và sắc màu rực rỡ của hàng vạn ngọn đèn hoa đăng.

Cội nguồn lịch sử của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Sức sống bền bỉ của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến bắt rễ từ chiều sâu lịch sử hàng trăm năm của vùng đất trấn lỵ Sơn Nam xưa bên bờ tả ngạn sông Hồng. Không đơn thuần là một kỳ sinh hoạt tín ngưỡng đơn lẻ, lễ hội là bức tranh tổng hòa tái hiện diện mạo phồn hoa của một trung tâm giao thương quốc tế lừng lẫy thời Lê - Trịnh cùng truyền thống khoa bảng, trọng đạo lý của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ.

Ký ức đô thị thương cảng sầm uất bên dòng sông Hồng

Vào thế kỷ XVI và XVII, khi chính quyền Lê - Trịnh mở rộng giao thương hàng hải nhưng hạn chế thuyền buôn nước ngoài cư trú dài ngày tại kinh thành thuộc Hoàng thành Thăng Long và khu vực ba mươi sáu phố phường Phố cổ Hà Nội, vùng đất bên dòng sông Hồng đã vươn lên trở thành thương cảng Phố Hiến phồn thịnh bậc nhất Đàng Ngoài. Nơi đây từng quy tụ thương điếm của mười bảy quốc gia từ Nhật Bản, Trung Hoa đến Hà Lan, Anh, Pháp, Bồ Đào Nha cùng hàng chục phường thị thủ công tấp nập trên bến dưới thuyền, khai sinh câu ca truyền tụng thứ nhất Kinh Kỳ thứ nhì Phố Hiến trong lịch sử đô thị Việt Nam.

Khi dòng sông Hồng dần đổi dòng phù sa vào cuối thế kỷ XVIII khiến hoạt động thương thuyền quốc tế lắng xuống, những giá trị văn hiến, kiến trúc và phong tục lễ nghi của thương cảng cổ Phố Hiến vẫn được cộng đồng cư dân bản địa gìn giữ nguyên vẹn. Chính từ ký ức vàng son ấy, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến được hình thành như một nhịp cầu lịch sử mở màn mùa lễ hội xuân toàn tỉnh, khơi dậy niềm tự hào về thời kỳ hội nhập sầm uất của vùng đất cổ.

Sự giao thoa tín ngưỡng đa dạng tại vùng cổ trấn

Điểm làm nên bản sắc độc đáo của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến nằm ở sự hội tụ và dung hợp hài hòa giữa nhiều dòng chảy tín ngưỡng, tôn giáo trên cùng một dải đất cổ. Quá trình chung sống hòa bình giữa cư dân nông nghiệp bản địa với tầng lớp thương nhân tứ xứ suốt nhiều thế kỷ đã kiến tạo nên hệ thống thiết chế tâm linh phong phú, từ chùa Phật giáo, đền thờ danh tướng bảo quốc an dân, đền thờ Mẫu đến văn miếu tôn vinh đạo học Nho gia.

Trong suốt mùa lễ hội kéo dài từ đầu tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, mỗi di tích trong quần thể đều có ngày hội riêng gắn với thần tích và nhân vật lịch sử được phụng thờ, nhưng tất cả lại gắn kết chặt chẽ trong một chỉnh thể văn hóa thống nhất. Sự giao thoa ấy phản ánh tư duy cởi mở, bao dung và tinh thần yêu chuộng hòa bình của người dân xứ nhãn, biến không gian lễ hội thành nơi hội tụ của lòng tri ân tiền nhân.

Thiết chế di tích tiêu biểuThời điểm hội chính âm lịchNhân vật phụng thờ và giá trị văn hóa cốt lõi
Văn miếu Xích ĐằngMùng 4 đến mùng 5 tháng GiêngTôn vinh Đức Khổng Tử, bậc hiền triết Chu Văn An và truyền thống khoa bảng
Chùa Chuông (Kim Chung Tự)Tháng Giêng âm lịchDanh lam cổ tự Phật giáo thời Hậu Lê nổi tiếng với hệ tượng Phật cổ
Đền Trần Phố HiếnTháng Ba và tháng Tám âm lịchPhụng thờ Hưng Đạo Đại Vương cùng gia quyến, tưởng nhớ công đức giữ nước
Đền Mẫu Hoa DươngNgày 10 đến 15 tháng Ba âm lịchTưởng niệm Dương Quý Phi triều Tống, biểu trưng tín ngưỡng thờ Mẫu
Đền Mây (Đằng Châu)Đầu tháng Ba âm lịchTưởng niệm danh tướng Phạm Bạch Hổ thời Đinh - Tiền Lê có công hộ quốc

Không gian di tích đón lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Toàn bộ các hoạt động trọng tâm của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến trải rộng trên địa bàn các phường Quang Trung, Hồng Châu, Lam Sơn thuộc thành phố Hưng Yên. Tâm điểm kết nối chuỗi sự kiện là thắng cảnh hồ Bán Nguyệt Phố Hiến trong xanh như vầng trăng khuyết soi bóng những mái đao cong cổ kính của đền Trần, đền Mẫu và các cổ tự trăm năm tuổi.

Cổng tam quan rêu phong cổ kính của đền Mẫu trong không gian lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến
Cổng tam quan rêu phong cổ kính của đền Mẫu trong không gian lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Quần thể đền chùa cổ kính quanh mặt hồ Bán Nguyệt

Không gian tổ chức lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến sở hữu mật độ di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật dày đặc hiếm có tại vùng đồng bằng sông Hồng với hơn một trăm tám mươi di tích đình, đền, chùa, miếu, hội quán cổ. Nổi bật ở phía bắc khu cổ trấn là Văn miếu Xích Đằng uy nghiêm bên rặng nhãn cổ thụ, nơi lưu giữ chín tấm bia đá khắc danh tính các bậc đại khoa xứ Sơn Nam và là điểm khởi phát các hoạt động tế lễ khuyến học đầu xuân.

Tiến về phía nam gần đê sông Hồng, danh lam chùa Chuông Phố Hiến mang vẻ đẹp tĩnh mịch của kiến trúc Nội công ngoại quốc thời Hậu Lê, trong khi cụm di tích đền Mẫu Hưng Yên và đền Trần lại nằm kề sát bờ hồ Bán Nguyệt thơ mộng. Nếu đền Trần tại đây gợi nhắc mạch nguồn hào khí Đông A đồng điệu cùng khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc, thì đền Mây ở làng Đằng Châu lại lưu dấu uy danh của bậc công thần buổi đầu dựng nền tự chủ Đại Cồ Việt.

Nghi thức dâng hương và rước kiệu mở hội đầu xuân

Phần Lễ trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến được cử hành trang trọng theo đúng điển chế cổ truyền nhằm bày tỏ tấm lòng thành kính trước các bậc thần linh, tiên tổ và anh hùng dân tộc. Mở đầu kỳ lễ hội là lễ dâng hương khai xuân tại trung tâm quảng trường và các đền, chùa trọng điểm với bài chúc văn ôn lại lịch sử hình thành đô thị cổ cùng những thành tựu dựng xây quê hương của các thế hệ cư dân.

Ấn tượng và thu hút đông đảo cộng đồng tham dự nhất là nghi thức rước kiệu truyền thống kết nối giữa các di tích quanh hồ Bán Nguyệt. Những cỗ kiệu bát cống, kiệu long đình sơn son thếp vàng chạm trổ tứ linh tinh xảo được các đô tùy khỏe mạnh trong trang phục nẹp đỏ thắt lưng điều rước đi nhịp nhàng theo tiếng trống chầu và phường bát âm réo rắt:

  • Đội hình cờ thần và chấp kích: Đi đầu đoàn rước là hàng cờ ngũ sắc, cờ lệnh, biển tĩnh túc, hồi tỵ cùng đội lọng vàng che rợp tuyến đường ven hồ Bán Nguyệt.
  • Đoàn rước nước và kiệu thánh: Nghi thức rước nước từ giữa dòng sông Hồng về các đền thờ thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt của cư dân châu thổ.
  • Nghi thức tế lễ cổ truyền: Các đội tế nam quan và tế nữ quan trong lễ phục áo thụng lam thực hiện các tuần hiến tước, dâng hương, dâng hoa và phẩm vật bản địa.
  • Sự cộng hưởng của các làng xã: Các đoàn rước từ đình Hiến, đền Thiên Hậu, đền Võ Miếu cùng hội tụ về không gian trung tâm tạo nên bức tranh lễ hội quần chúng rực rỡ.

Diễn xướng đặc sắc trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Song hành cùng sự trang nghiêm của các nghi thức tế tự, phần Hội của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến mở ra không gian sinh hoạt văn hóa nghệ thuật dân gian vô cùng sôi nổi. Những làn điệu cổ truyền và trò diễn dân gian đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ được phục dựng công phu ngay tại sân đình, bến nước và trên mặt hồ lịch sử.

Chương trình nghệ thuật khai mạc tái hiện hào khí thương cảng trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến
Chương trình nghệ thuật khai mạc tái hiện hào khí thương cảng trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Chiếu hát ca trù, hát trống quân và múa rồng cổ truyền

Tâm điểm nghệ thuật trong lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến là các đêm trình diễn tái hiện bối cảnh giao thương tấp nập của các thương thuyền xưa kết hợp cùng những loại hình diễn xướng di sản. Tại khuôn viên các di tích và ven bờ hồ, nghệ thuật ca trù thanh tao được các đào nương, kép đàn bản địa trình tấu qua nhịp phách trúc giòn giã và tiếng đàn đáy trầm hùng, gợi lại thú thưởng thức tao nhã của giới nho sĩ vùng Sơn Nam Thượng.

Bên cạnh chiếu ca trù, những canh hát trống quân giao duyên đối đáp mượt mà bên nhịp trống thùng cùng nghệ thuật hát chèo cổ trên thuyền rồng giữa mặt nước hồ Bán Nguyệt luôn thu hút đông đảo người dân đứng xem quanh bờ. Ngoài ra, tại sân Văn miếu Xích Đằng còn diễn ra lễ hội chữ xuân, trưng bày câu đối Hán Nôm, thi múa lân sư rồng, kéo co và cờ tướng mang đậm hơi thở làng quê Việt.

Đêm thả đèn hoa đăng lung linh trên mặt hồ lịch sử

Khoảnh khắc lắng đọng và giàu cảm xúc thẩm mỹ bậc nhất trong khuôn khổ lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến chính là nghi thức thả đèn hoa đăng cầu quốc thái dân an diễn ra vào buổi tối trên mặt hồ Bán Nguyệt. Khi màn đêm buông xuống, hàng nghìn ngọn hoa đăng hình đóa sen hồng thắp nến lung linh được các bậc cao niên và người dân nhẹ nhàng thả xuống làn nước phẳng lặng trước cửa đền Trần và đền Mẫu.

Ánh sáng ấm áp từ muôn vàn ngọn đèn hòa quyện cùng bóng dáng cổ kính của các ngôi đền tạo nên khung cảnh huyền ảo, gửi gắm ước nguyện về một năm mới bình an, hanh thông và hạnh phúc cho mọi gia đình. Nét đẹp văn hóa tâm linh nhân văn này đã trở thành dấu ấn riêng biệt của mùa hội xuân thành phố Hưng Yên, sánh cùng truyền thống lễ hội tại các di tích danh tiếng trong tỉnh như đền Tiên La.

Giá trị bảo tồn của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến

Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến vẫn giữ vững vai trò là điểm tựa tinh thần và là biểu tượng văn hiến tiêu biểu của vùng đất Hưng Yên. Việc duy trì tổ chức lễ hội bài bản hằng năm đã góp phần đưa di sản từ trang sử cổ bước ra đời sống đương đại một cách sống động.

Sợi dây gắn kết cộng đồng cư dân vùng đất văn hiến

Đối với mỗi người con quê hương Hưng Yên, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến không chỉ là dịp hành hương chiêm bái đầu năm mà còn là ngày hội đoàn viên thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Từ công tác chuẩn bị đồ tế khí, tập luyện đội hình rước kiệu truyền thống, trang hoàng cờ hoa quanh các khu phố cổ cho đến việc dâng tiến những sản vật tinh hoa của đất mẹ như nhãn lồng Hưng Yên hay thức quà bún thang lươn Phố Hiến, tất cả đều được cộng đồng cư dân thực hiện bằng niềm tự hào sâu sắc.

Thông qua các nghi lễ cổ truyền và không gian sinh hoạt văn hóa lành mạnh, thế hệ trẻ địa phương có cơ hội trực tiếp tìm hiểu về lịch sử dựng nước của cha ông và truyền thống hiếu học tại Văn miếu Xích Đằng.

Sức lan tỏa bản sắc xứ nhãn trong dòng chảy đương đại

Ngày nay, khi quần thể di tích Phố Hiến đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt, tầm vóc của lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến ngày càng được nâng cao trên bản đồ văn hóa dân tộc. Công tác tổ chức lễ hội luôn chú trọng giữ gìn nguyên bản các nghi thức cổ truyền, loại bỏ các yếu tố biến tướng hay mê tín, đồng thời kết hợp giới thiệu kho tàng di sản văn hóa xứ nhãn tới bạn bè bốn phương.

Nhằm đồng hành cùng công cuộc bảo tồn và số hóa hệ thống tri thức bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC thường xuyên cập nhật tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích, lễ hội và danh nhân văn hóa trên địa bàn tỉnh. Với sự giao hòa trọn vẹn giữa ký ức thương cảng vàng son, kiến trúc cổ kính và tâm hồn hiếu khách của con người vùng châu thổ, lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến mãi là viên ngọc quý tỏa sáng trong dòng chảy văn hiến ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất