Bún thang lươn Phố Hiến - Tinh hoa ẩm thực ngũ sắc nơi đô thị cổ bên dòng sông Hồng
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trong bức tranh văn hóa ẩm thực vùng đồng bằng Bắc Bộ, bún thang lươn Phố Hiến được biết đến như một sáng tạo độc đáo phản ánh lịch sử giao thương phồn thịnh của mảnh đất từng được mệnh danh là Tiểu Tràng An. Không chỉ đơn thuần là một món nước điểm tâm quen thuộc trong sinh hoạt thường nhật, thức quà này còn gói trọn triết lý phối trộn nguyên liệu cầu kỳ, sự hài hòa âm dương ngũ hành và cốt cách tao nhã của con người vùng đất cổ bên tả ngạn sông Hồng.
Khởi nguồn lịch sử và bối cảnh hình thành bún thang lươn Phố Hiến
Mỗi món ăn truyền thống đều mang trong mình dấu ấn của điều kiện địa lý tự nhiên và tiến trình phát triển xã hội nơi nó sinh ra. Đối với vùng đất Hưng Yên, sự ra đời của món bún thang biến tấu cùng thịt lươn đồng là kết quả của cuộc gặp gỡ lịch sử giữa văn hóa cung đình Thăng Long và nguồn sản vật phong phú nơi vùng bãi bồi ven sông.
Dấu ấn giao thương tại đô thị cổ bên sông
Vào thế kỷ mười sáu và mười bảy, thương cảng Phố Hiến vươn mình trở thành trung tâm mậu dịch quốc tế phồn hoa bậc nhất Đàng Ngoài, đứng ngay sau kinh thành Kẻ Chợ. Sự hội tụ của các thương điếm cùng tầng lớp quan lại, thương nhân và sĩ tử từ khắp các trấn đổ về vùng Khu di tích Phố Hiến đã thúc đẩy nhu cầu thưởng thức những thức quà vừa thanh lịch vừa giàu dinh dưỡng. Trong các tài liệu địa chí cổ mà nhà bác học Lê Quý Đôn từng ghi chép về phong vật xứ Sơn Nam, vùng đất này vốn nổi tiếng bởi sự trù phú của ruộng đồng và nếp sống trọng lễ nghi. Chính từ nền tảng văn hóa giao thoa ấy, những người phụ nữ đảm đang nơi phố cổ đã tiếp thu tinh thần tỉ mỉ của món bún thang truyền thống, đồng thời thay thế nguyên liệu thịt gà bằng sản vật lươn đồng đặc hữu của địa phương và vị ngọt của cua đồng giã tay để tạo nên một diện mạo ẩm thực mới mẻ.
Hành trình từ sản vật đồng chiêm thành thức quà quý
Địa hình Hưng Yên được kiến tạo bởi lớp phù sa màu mỡ của sông Hồng và sông Luộc, hình thành nên hệ thống ao hồ, đầm lầy và những cánh đồng chiêm trũng ngập nước quanh năm. Môi trường sinh thái tự nhiên giàu phù du này là nơi sinh trưởng lý tưởng của loài lươn đồng bản địa có thân tròn lẳn, lưng nâu sẫm và bụng vàng óng. Thay vì chỉ sử dụng lươn trong các món cháo hay miến dân dã, cư dân phố thị xưa quanh khu vực hồ Bán Nguyệt Phố Hiến đã nâng tầm nguyên liệu bình dị này bằng cách kết hợp với kỹ nghệ thái chỉ các phụ liệu và ninh nước dùng trong vắt. Trải qua nhiều thế hệ lưu truyền, bát bún vừa mang cốt cách đài các của lối ẩm thực phố thị xưa, vừa giữ trọn hơi thở mộc mạc của nền văn minh lúa nước đồng bằng sông Hồng.
Hệ nguyên liệu bản địa cấu thành bát bún thang lươn Phố Hiến
Sức hấp dẫn bền bỉ của món ăn nằm ở sự tuyển chọn khắt khe các nguyên liệu tự nhiên có nguồn gốc ngay tại địa phương. Để tạo nên một tổng thể hài hòa cả về thị giác lẫn vị giác, bát bún đòi hỏi sự góp mặt của gần hai mươi thành phần khác nhau, trong đó mỗi nguyên liệu đều đóng một vai trò không thể thay thế.
| Thành phần nguyên liệu | Đặc điểm tuyển chọn bản địa | Vai trò cấu trúc và cảm quan trong bát bún |
|---|---|---|
| Lươn đồng tự nhiên | Lươn sống ở vùng ruộng trũng phù sa, thân vừa phải, thịt săn chắc và thơm ngọt | Tạo điểm nhấn đạm chủ đạo, mang độ giòn rụm bên ngoài và vị béo ngậy bên trong |
| Gạo tẻ làm bún | Hạt gạo tẻ vụ mùa dẻo thơm, ngâm ủ tự nhiên tạo sợi bún trắng ngần | Làm nền tinh bột mềm mại, thấm hút trọn vẹn vị ngọt của nước dùng |
| Cua đồng và xương ống | Cua đồng tươi giã tay lọc lấy nước kết hợp xương ống lợn ninh kỹ | Kiến tạo vị ngọt thanh khiết, hậu vị sâu và sắc nước trong trẻo tự nhiên |
| Phụ liệu ngũ sắc | Giò lụa, trứng gà ta, thịt ba chỉ, rau răm, hành hoa và hoa chuối | Hoàn thiện bức tranh màu sắc rực rỡ và cân bằng các tầng hương vị |
Tuyển chọn lươn đồng và đặc trưng thịt lươn vàng giòn
Linh hồn tạo nên sự khác biệt lớn nhất của món ăn chính là phần lươn đồng chiên giòn hoặc xào săn dậy mùi nghệ tươi và hành tăm. Người dân bản địa luôn ưu tiên chọn những con lươn đồng đánh bắt tự nhiên vào mùa thu hoặc đầu mùa xuân, khi lươn tích trữ nhiều dưỡng chất nên thớ thịt dày, săn chắc và không bị bở. Sau khi được làm sạch nhớt theo phương pháp cổ truyền bằng nước vo gạo đặc hoặc muối hạt cùng lá tre, thịt lươn được lọc tách khỏi xương sống một cách khéo léo để giữ nguyên dải thịt dài. Điểm đặc sắc trong tri thức ẩm thực địa phương là phần thịt lươn được ướp nhẹ cùng nước cốt nghệ tươi trồng trên đất bãi như giống nghệ Chí Tân Hưng Yên, giúp miếng lươn thành phẩm khoác lên mình lớp áo vàng nâu óng ả, tỏa hương thơm quyến rũ, bên ngoài giòn tan nhưng bên trong vẫn giữ được độ mềm ngọt tự nhiên.

Sự kết hợp giữa sợi bún và phụ liệu thái chỉ
Bên cạnh thịt lươn, cấu trúc của bát bún còn được nâng đỡ bởi phần sợi bún rối gạo tẻ nhỏ mảnh, trắng trong và có độ đàn hồi tự nhiên từ hạt gạo mùa đồng đất Hưng Yên. Tên gọi bún thang bắt nguồn từ lối sắp xếp nhiều thành phần nguyên liệu được thái nhỏ đều tăm tắp trên bề mặt bát bún tựa như việc phối ngũ một thang thuốc bổ. Trên nền bún trắng ngần là những sợi trứng gà tráng mỏng thái chỉ vàng tươi như tơ lụa, được tráng khéo léo trên chảo gang nóng già rồi thái sợi mảnh mai. Xen lẫn sắc vàng của trứng là sắc hồng phấn của giò lụa thái sợi làm từ thịt nạc giã tay gói lá chuối, cùng phần thịt ba chỉ rán giòn thái lát mỏng tang mang vị béo bùi quyến rũ. Sự tỉ mỉ trong từng nhát dao thái chỉ không chỉ thể hiện bàn tay tài hoa của người nội trợ mà còn giúp các nguyên liệu dễ dàng quyện đều vào nhau trong mỗi đũa bún.
Đặc trưng hương vị và mỹ cảm ngũ sắc của bún thang lươn Phố Hiến
Khác với những món bún lươn ở vùng Bắc Trung Bộ thường thiên về vị cay nồng của ớt chưng và sả, biến thể bún thang lươn nơi đất Bắc lại chinh phục thực khách bằng sự thanh tao, dịu nhẹ nhưng vô cùng sâu lắng. Đó là một bản giao hưởng được tính toán kỹ lưỡng giữa hương thơm, vị ngọt thanh, độ giòn và màu sắc.
Vị ngọt thanh tao từ nước dùng xương và cua đồng
Nếu phần nhân thái chỉ tạo nên vẻ đẹp ngoại hình bắt mắt thì phần nước dùng xương ống cua đồng chính là yếu tố quyết định đẳng cấp của món ăn. Nước dùng truyền thống không chỉ ninh từ xương ống lợn và phần xương sống lươn giã nhỏ mà còn có sự góp mặt của nước lọc cua đồng tươi cùng một chút tôm he hoặc sá sùng khô nướng thơm. Sự kết hợp giữa chất ngọt đạm trên cạn và vị ngọt thanh mát của thủy sản đồng quê tạo nên một thứ nước canh trong trẻo, đậm đà nơi cuống họng mà không hề gây cảm giác béo ngấy. Hơi nóng bốc lên từ bát nước dùng mang theo mùi thơm dịu của gừng nướng, hành khô nướng xém vỏ và chút gạch cua chưng vàng óng, đánh thức khứu giác ngay từ khoảnh khắc đầu tiên.
Nghệ thuật phối màu ngũ sắc và cân bằng ngũ vị
Nhìn vào một bát bún thang lươn Phố Hiến hoàn chỉnh, người thưởng thức dễ dàng nhận ra triết lý mỹ học dân gian phương Đông thông qua năm gam màu chủ đạo tượng trưng cho quy luật ngũ hành. Sắc trắng tinh khôi của sợi bún và giò lụa, sắc xanh tươi mát của hành hoa cùng rau răm, sắc vàng óng của trứng gà thái chỉ, sắc nâu sẫm của thịt lươn đồng chiên giòn, điểm xuyết thêm sắc đỏ tươi của vài lát ớt hiểm tạo nên một tổng thể thị giác cuốn hút như một đóa hoa ngũ sắc. Về mặt vị giác, món ăn đạt đến độ cân bằng hoàn mỹ giữa vị ngọt hậu của nước hầm, vị béo thơm của lươn và thịt ba chỉ, vị chua dịu của chanh cốm hoặc giấm tỏi, vị cay nhẹ của tiêu bắc và vị mặn mòi sâu lắng khi điểm thêm chút mắm tôm đánh bông.

Tập quán thưởng thức và giá trị di sản của bún thang lươn Phố Hiến
Ẩm thực luôn gắn liền với không gian văn hóa và nhịp sống tâm hồn của cộng đồng cư dân bản địa. Qua hàng trăm năm biến thiên của lịch sử, thói quen thưởng thức bát bún thang lươn mỗi sớm mai hay trong những dịp hội ngộ đã trở thành một nét đẹp sinh hoạt văn hóa đặc trưng của người dân thành phố Hưng Yên.
Phong vị thưởng thức chậm rãi cùng thảo mộc bản địa
Người dân Phố Hiến có thói quen thưởng thức món ăn này một cách thong thả để cảm nhận trọn vẹn sự chuyển biến tinh tế của từng tầng hương vị. Một bàn thưởng thức chuẩn mực không bao giờ thiếu đĩa hoa chuối thái rối ngâm trắng giòn đi kèm rổ rau thơm bản địa gồm rau răm, kinh giới, tía tô và rau mùi. Khi ăn, người thưởng thức thường gắp một chút hoa chuối thả vào bát nước dùng đang bốc khói và điểm thêm vài lát hành tỏi ngâm chua ngọt. Vị chát nhẹ giòn mát của hoa chuối kết hợp với tinh dầu thơm nồng của rau răm giúp cân bằng hoàn toàn tính hàn của lươn đồng và cua đồng. Trong những ngày xuân trẩy hội tại chùa Chuông Phố Hiến hay dịp diễn ra lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến, việc quây quần bên bát bún nóng hổi đã trở thành nét văn hóa gắn kết tình thân và thể hiện lòng hiếu khách của cư dân phố cổ.
Giá trị di sản trên bản đồ ẩm thực Hưng Yên
Cùng với những sản vật tiến vua lừng danh như nhãn lồng Hưng Yên hay thức chấm truyền thống tương Bần Yên Nhân, món bún thang lươn đã góp phần định hình bản sắc văn hóa ẩm thực vừa dân dã vừa tinh tế của vùng đất văn hiến. Năm 2022, món ăn này đã được Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam vinh danh trong danh sách các món ẩm thực tiêu biểu của Việt Nam, khẳng định giá trị di sản văn hóa phi vật thể được kết tinh từ tri thức dân gian qua nhiều thế hệ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục lưu giữ và giới thiệu hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các giá trị văn hóa truyền thống của tỉnh nhà tới đông đảo độc giả.
Khép lại hành trình khám phá những tầng lớp văn hóa ẩn sau một thức quà truyền thống, có thể thấy bún thang lươn Phố Hiến không chỉ là kết quả của nghệ thuật chế biến khéo léo mà còn là chứng nhân sống động cho thời kỳ hoàng kim của một đô thị thương cảng cổ. Từng sợi bún trắng ngần, từng miếng lươn đồng vàng giòn hòa quyện trong làn nước dùng thanh ngọt vẫn đang ngày ngày kể tiếp câu chuyện về cốt cách thanh lịch, sự trù phú của thiên nhiên và niềm tự hào văn hóa bền bỉ của vùng đất Hưng Yên.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Hưng Yên.
Bài liên quan
Gỏi nhệch Diêm Điền - Tinh hoa mỹ vị cửa biển hòa quyện bát chẻo đậm đà và hương lá quê
Gỏi nhệch Diêm Điền hội tụ vị ngọt giòn của loài cá nhệch cửa biển Thái Thụy trộn thính gạo vàng ươm, thưởng thức cùng bát chẻo sánh đặc và lá sung non.
Chả gà Tiểu Quan - Tinh hoa mỹ vị nướng than hoa thơm nồng hương vỏ quýt đất Khoái Châu
Chả gà Tiểu Quan là thức quà nướng than hoa trứ danh của vùng đất Khoái Châu với vị ngọt đậm từ thịt gà mái tơ giã tay quyện hương vỏ quýt thanh tao.
Gà Đông Tảo - Tinh hoa ẩm thực tiến vua từ giống gia cầm quý hiếm đất Khoái Châu
Gà Đông Tảo là giống gà quý tiến vua nức tiếng vùng Khoái Châu Hưng Yên với đôi chân to vảy thịt đỏ, thớ thịt săn chắc giòn bì và hương vị ẩm thực độc bản.



