Bỏ qua đến nội dung

Tương Bần Yên Nhân - Đệ nhất gia vị ủ chượp trăm năm đất Hưng Yên

Đi vào câu ca dao cổ truyền như một biểu tượng ẩm thực trứ danh vùng đồng bằng Bắc Bộ, tương Bần Yên Nhân kết tinh nghệ thuật lên men mốc hoa cau tự nhiên cùng hạt đỗ tương rang chín ngâm ủ ròng rã dưới nắng hè để tạo nên sắc vàng cánh gián sóng sánh.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Những dãy chum sành phơi nắng ủ tương Bần Yên Nhân truyền thống tại thị xã Mỹ Hào

Trong kho tàng ẩm thực đồng bằng Bắc Bộ, tương Bần Yên Nhân từ lâu đã được tôn vinh là đệ nhất gia vị chấm truyền thống gắn liền với những câu ca dao nức tiếng kinh kỳ. Khởi nguồn từ vùng phố chợ cổ ven đường thiên lý nối Thăng Long với miền duyên hải, thứ nước chấm sánh đặc này kết tinh hài hòa giữa hạt nếp thơm, đỗ tương bùi béo cùng nghệ thuật ủ chượp dưới nắng hè của cư dân phố Bần.

Lịch sử hình thành và danh tiếng lâu đời của tương Bần Yên Nhân

Danh tiếng của tương Bần Yên Nhân không chỉ hiện diện trên mâm cơm dân dã của mọi gia đình miền Bắc mà còn được ghi dấu trang trọng trong các thư tịch cổ và kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Trải qua hàng trăm năm phát triển tại thị trấn Bần Yên Nhân, thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên, nghề làm tương cổ truyền đã vươn lên thành biểu tượng văn hóa ẩm thực độc bản của vùng đất văn hiến.

Vị thế đệ nhất gia vị trong câu ca dao xứ Bắc

Từ nhiều thế kỷ trước, người dân kinh thành Thăng Long và vùng tứ trấn đã đúc kết bốn thức đặc sản trứ danh bậc nhất qua câu ca dao truyền miệng quen thuộc: "Dưa La, húng Láng, nem Bảng, tương Bần". Nếu dưa La, húng Láng và nem Bảng là niềm tự hào của đất kinh kỳ thì tương Bần Yên Nhân lại là đại diện xuất sắc của vùng đất Hưng Yên góp mặt trong tứ đại danh vị đất Bắc. Trước kia, vùng đất Bần Yên Nhân vốn có tên cổ là làng Quang Yên thuộc tổng Yên Nhân, huyện Đường Hào, phủ Bình Giang; do nằm ở vị trí giao thông huyết mạch có phố chợ sầm uất gắn với tên ông Bần nên dân gian quen gọi là phố Bần.

Nhờ phẩm chất sánh mịn, hương thơm nồng nàn và vị ngọt hậu tự nhiên vượt trội so với các loại tương thông thường, tương làm ra tại phố Bần xưa từng được tuyển chọn làm phẩm vật tiến cung dâng lên triều đình phong kiến. Không gian văn hóa cổ kính của vùng đất Mỹ Hào và phụ cận, nơi hội tụ những di sản lâu đời như làng cổ Nôm, ngôi cổ tự chùa Nôm hay biểu tượng hiếu học Văn miếu Xích Đằng, đã hun đúc nên tính cách cẩn trọng, tỉ mỉ của những nghệ nhân làng nghề làm tương Bần qua bao thế hệ.

Điều kiện tự nhiên và nguồn nước vùng đất Mỹ Hào

Sự khác biệt làm nên hương vị độc bản của tương Bần Yên Nhân bắt nguồn từ điều kiện vi khí hậu và mạch nước giếng khơi ngọt lành tại vùng đất thị trấn Bần Yên Nhân. Theo kinh nghiệm được các bậc cao niên trong làng truyền lại, mạch nước ngầm tại khu vực phố Bần được lọc qua các tầng địa chất cát sét tự nhiên của vùng đồng bằng sông Hồng nên có độ trong vắt, vị ngọt mát và hoàn toàn không nhiễm phèn hay tạp chất kim loại nặng. Khi dùng nguồn nước này để ngâm đỗ tương và ủ mốc, hệ vi sinh vật có lợi phát triển mạnh mẽ, giúp dịch tương trong sáng và không bị chua gắt.

Bên cạnh nguồn nước quý, nền nhiệt độ mùa hạ từ tháng Ba đến tháng Tám âm lịch tại vùng đồng bằng Bắc Bộ với số giờ nắng cao và bức xạ nhiệt dồi dào chính là chất xúc tác tự nhiên hoàn hảo cho quá trình thủy phân protein và tinh bột. Những khoảng sân gạch rộng thoáng tại các gia đình làm nghề ở Bần Yên Nhân luôn ngập tràn ánh nắng, giúp hàng trăm chiếc chum sành hấp thụ nhiệt lượng mặt trời đồng đều từ sáng tới chiều, tạo nên môi trường lên men sinh học tự nhiên.

Yếu tố lịch sử và tự nhiênĐặc điểm tại vùng Bần Yên Nhân (Mỹ Hào)Vai trò đối với phẩm chất tương Bần
Danh xưng văn hóa cổ truyềnĐược tôn vinh trong câu ca dao tứ đại đặc sản xứ Bắc và từng là phẩm vật tiến vuaKhẳng định vị thế gia vị chấm truyền thống hàng đầu của ẩm thực miền Bắc
Vị trí địa lý giao thươngNằm tại thị trấn Bần Yên Nhân trên trục giao thương cổ nối Thăng Long với phố cảngThúc đẩy làng nghề phát triển sầm uất và lan tỏa danh tiếng đi khắp cả nước
Nguồn nước ngầm bản địaMạch nước giếng khơi ngọt mát, trong lành, không nhiễm phèn hay tạp chấtGiúp quá trình ngâm đỗ và ủ tương lên men chuẩn vị, giữ hậu vị ngọt thanh
Vi khí hậu mùa nắngNắng hè rực rỡ kéo dài từ tháng Ba đến tháng Tám âm lịch trên sân gạch truyền thốngThúc đẩy quá trình ngấu tương tự nhiên trong chum sành, tạo màu sắc óng ả

Tuyển chọn nguyên liệu bản địa làm nên phẩm chất tương Bần Yên Nhân

Để tạo ra những mẻ tương Bần Yên Nhân đạt độ sánh đặc và hương thơm chuẩn mực, các nghệ nhân làng nghề luôn tuân thủ quy tắc tuyển chọn ba nhóm nguyên liệu cốt lõi gồm gạo nếp, đỗ tương và muối biển. Mỗi hạt gạo, hạt đỗ đều phải trải qua quá trình sàng lọc kỹ lưỡng trước khi bước vào chu trình biến đổi sinh học kỳ công.

Nghệ nhân kiểm tra lớp mốc vàng hoa cau ủ từ gạo nếp cái hoa vàng trên nong tre tại Bần Yên Nhân
Nghệ nhân kiểm tra lớp mốc vàng hoa cau ủ từ gạo nếp cái hoa vàng trên nong tre tại Bần Yên Nhân

Hạt gạo nếp cái hoa vàng ủ lên mốc hoa cau

Linh hồn tạo nên vị ngọt sâu và độ sánh quyện của tương Bần Yên Nhân chính là phần mốc tương được chế biến từ hạt gạo nếp cái hoa vàng thượng hạng trồng tại vùng châu thổ sông Hồng. Gạo nếp được chọn phải là loại nếp mùa hạt tròn mẩy, đều tăm tắp, không lẫn hạt gạo tẻ và có mùi thơm tự nhiên của lúa mới. Sau khi vo sạch và ngâm nước ấm đủ độ, gạo nếp được đưa vào chõ đồ chín thành xôi sao cho hạt xôi chín dẻo từ trong ra ngoài nhưng không bị nhão nát.

Xôi nếp vừa đồ chín được xới tơi ra những chiếc nong tre đan thưa đặt trong buồng kín gió, rải đều thành lớp mỏng từ hai đến ba phân rồi ủ tự nhiên. Sau khoảng hai ngày hai đêm, dưới tác động của bào tử nấm mốc tự nhiên trong không khí làng nghề, từng hạt xôi nếp khoác lên mình lớp tơ mịn màng và chuyển dần sang sắc vàng tươi rực rỡ gọi là mốc vàng hoa cau (hay mốc hoa cải). Mốc đạt chuẩn phải có màu vàng óng đều đặn, tỏa hương thơm ngọt dịu đặc trưng và tuyệt đối không xuất hiện các vệt mốc đen hay mốc đỏ.

Đỗ tương hạt nhỏ rang cát và muối biển tinh khiết

Nếu gạo nếp quyết định độ ngọt thì hạt đỗ tương (đậu nành) chính là yếu tố kiến tạo nên vị đằm bùi và sắc màu đặc trưng của tương Bần Yên Nhân. Người thợ làng Bần chỉ chọn giống đỗ tương quê hạt nhỏ, vỏ mỏng căng bóng, ruột vàng tươi và giàu hàm lượng đạm thực vật. Khâu khó nhất trong sơ chế đỗ tương là kỹ thuật đỗ tương rang cát trên chảo gang hoặc trống quay truyền thống để nhiệt lượng truyền đều khắp bề mặt hạt, giúp hạt đỗ chín vàng từ tâm ra vỏ, dậy mùi thơm bùi ngậy mà vỏ ngoài không bị cháy sém.

Hạt đỗ tương sau khi rang chín tới được để nguội, xay vỡ đôi vỡ ba tạo thành mảnh nhỏ rồi cho vào chum sành ngâm cùng nguồn nước sạch trong khoảng bảy ngày đêm để tạo thành dịch nước đỗ màu vàng sẫm thơm lừng. Song hành cùng nếp và đỗ là muối biển hạt trắng tinh khiết đã được lưu kho dài ngày để lắng hết vị chát đắng, chỉ giữ lại vị mặn dịu dàng giúp bảo quản tương tự nhiên:

  • Gạo nếp cái hoa vàng: Tuyển chọn hạt nếp mùa tròn mẩy, đồ xôi dẻo thơm và ủ trên nong tre cho tới khi lên men tự nhiên thành lớp mốc vàng hoa cau tơi xốp, giàu enzyme đường hóa.
  • Đỗ tương quê hạt nhỏ: Sử dụng giống đỗ tương bản địa ruột vàng, thực hiện kỹ thuật đỗ tương rang cát chín đều từ trong ra ngoài rồi xay vỡ ngâm ủ lấy nước cốt đỗ béo ngậy.
  • Muối biển lưu niên: Muối hạt sạch phơi khô và hạ thổ dài ngày để loại bỏ hoàn toàn vị chát, sau đó hòa tan lắng lọc kỹ trước khi phối trộn cùng mốc nếp và nước đỗ tương.
  • Dụng cụ chum sành cổ truyền: Chum ngâm tương được đặt từ các lò gốm sành truyền thống có độ xốp vi mô vừa phải, giúp giữ nhiệt ổn định và tạo độ thở tự nhiên cho dịch tương trong suốt kỳ phơi nắng.

Nguyên lý lên men tự nhiên và hương vị của tương Bần Yên Nhân

Khác biệt hoàn toàn với các loại nước chấm pha chế công nghiệp, tương Bần Yên Nhân là kết tinh của quá trình lên men vi sinh tự nhiên kéo dài hàng tháng trời dưới ánh nắng mặt trời. Chính sự kiên nhẫn chờ đợi thời gian và kỹ thuật chăm sóc hằng ngày của người nghệ nhân đã chuyển hóa những hạt nông sản thô mộc thành thứ dịch chất sóng sánh đầy cuốn hút.

Cận cảnh chất tương Bần Yên Nhân màu vàng nâu cánh gián sánh đặc được khuấy đảo trong chum sành
Cận cảnh chất tương Bần Yên Nhân màu vàng nâu cánh gián sánh đặc được khuấy đảo trong chum sành

Quá trình phơi nắng chum sành và đánh tương mỗi sáng

Sau khi nước cốt đỗ tương ngâm trong chum đã đạt độ chín ngấu sau một tuần lễ, người thợ tiến hành công đoạn ngả tương bằng cách bóp nhuyễn phần mốc vàng hoa cau cùng nước đỗ tương và nước muối tinh khiết theo tỷ lệ gia truyền rồi đổ đầy vào hệ thống chum sành phơi nắng xếp thành từng dãy dài trên sân gạch. Thời điểm lý tưởng nhất để ủ tương là những tháng mùa hè rực nắng từ tháng Tư đến tháng Tám dương lịch, khi nhiệt độ ngoài trời cao giúp kích hoạt mạnh mẽ các enzyme phân giải đạm đậu nành thành các axit amin tự do và chuyển hóa tinh bột nếp thành đường mạch nha.

Trong suốt thời gian từ hai đến ba tháng phơi sương phơi nắng ngoài trời, công việc quan trọng nhất của người làm nghề là nghi thức đánh tương (khuấy tương) đều đặn mỗi buổi sáng khi nắng vừa lên. Người thợ mở nắp từng chiếc chum sành, dùng bàn trang gỗ khuấy đảo thật kỹ từ đáy chum lên bề mặt để các hạt mốc nếp và mảnh đỗ tương tiếp xúc đều với oxy và nhiệt lượng mặt trời. Khi chiều xuống hoặc lúc trời chuyển mưa dông, toàn bộ miệng chum phải được đậy kín bằng vung sành để không cho nước mưa lọt vào.

Sắc vàng nâu cánh gián cùng hậu vị ngọt đằm thắm

Trải qua hàng chục ngày đêm tắm nắng vàng vùng châu thổ, mẻ tương Bần Yên Nhân hoàn chỉnh đạt tới độ chín muồi cả về sắc diện, hương thơm lẫn vị giác. Khi rót từ chum sành ra bát sứ trắng, chất tương chảy thành dòng sánh đặc, mịn màng với màu vàng nâu cánh gián (hay màu mật ong rừng già) óng ánh dưới ánh sáng tự nhiên. Phần cái tương gồm hạt mốc nếp và mảnh đỗ tương đã nhuyễn mịn hoàn toàn, hòa quyện vào dịch tương đặc sánh mà không bị tách lớp.

Khi thưởng thức, hương thơm dịu nhẹ nhưng sâu lắng của đỗ tương rang và mốc nếp chín nắng lan tỏa ngay từ khoảnh khắc đầu tiên. Vị mặn dịu của muối biển chỉ lướt nhẹ qua đầu lưỡi để nhường chỗ cho vị ngọt đậm đà, béo bùi tự nhiên của đạm thực vật và đường mạch nha lên men thấm dần vào vòm họng, tạo nên hậu vị ngọt đằm thắm lưu luyến rất lâu.

Giai đoạn chế tác cổ truyềnThời gian thực hiệnBiến đổi sinh hóa và đặc tính cảm quan đạt được
Đồ xôi và ủ mốc nếpTừ 2 đến 3 ngày đêm trên nong treTinh bột nếp cái hoa vàng lên men tự nhiên thành lớp mốc vàng hoa cau thơm ngọt
Rang cát và ngâm đỗ tươngRang chín tới và ngâm ủ 7 ngàyHạt đỗ tương rang cát xay vỡ tiết ra dịch đạm vàng sẫm và hương thơm bùi béo
Ngả tương và phơi nắng chumPhơi nắng liên tục từ 2 đến 3 thángHỗn hợp trong chum sành phơi nắng thủy phân hoàn toàn nhờ nhiệt lượng mặt trời
Thành phẩm tương chín ngấuSau kỳ phơi nắng mùa hạChất tương sánh đặc màu vàng nâu cánh gián, vị ngọt hậu đằm thắm và giữ được nhiều năm

Nghệ thuật thưởng thức ẩm thực và di sản tương Bần Yên Nhân

Trong bức tranh văn hóa ẩm thực của người Việt, tương Bần Yên Nhân giữ vai trò như một sợi dây kết nối diệu kỳ làm thăng hoa hương vị của hàng chục món ăn truyền thống. Từ mâm cơm thanh đạm ngày hè đến những cỗ tiệc sang trọng, sự hiện diện của bát tương vàng sánh luôn gợi lên trọn vẹn hồn cốt quê hương.

Sự đồng điệu hương vị bên mâm cơm quê truyền thống

Không phải ngẫu nhiên mà tương Bần Yên Nhân được mệnh danh là thứ gia vị chấm truyền thống đa năng bậc nhất trong gian bếp Bắc Bộ. Vào những ngày hè oi ả, chỉ cần một đĩa rau muống luộc xanh mướt, vài quả cà pháo muối giòn, đĩa đậu phụ rán vàng hay tấm bánh đúc lạc trắng ngần chấm cùng bát tương Bần sánh đặc là đã tạo nên bữa cơm quê thanh mát, cuốn hút đến lạ kỳ. Vị ngọt bùi của tương làm dịu đi cái chát nhẹ của rau luộc và tôn lên độ béo mát của bánh đúc gạo tẻ.

Đặc biệt, trong văn hóa ẩm thực Hưng Yên, bát tương Bần còn là thức chấm gắn liền với các món đặc sản trứ danh của địa phương như thịt gà Đông Tảo luộc da giòn, món chả gà Tiểu Quan nướng thơm lừng hay chiếc bánh răng bừa Phụng Công dẻo mềm bên cạnh những thức quà nức tiếng khác như bún thang lươn Phố Hiến. Ngoài ra, tương Bần còn được người nội trợ Bắc Bộ dùng để kho cá trắm, cá chép cùng riềng gừng, tạo nên món cá kho tương có màu nâu hồng bóng bẩy và thấm đẫm hương vị đồng quê.

Bảo tồn di sản nghề ủ tương cổ truyền Hưng Yên

Trải qua bao biến thiên của lịch sử và sự phát triển của đô thị hóa tại thị xã Mỹ Hào, nghề làm tương Bần Yên Nhân vẫn được cộng đồng cư dân địa phương gìn giữ như một báu vật gia truyền. Nhãn hiệu tập thể Tương Bần đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ, đồng thời Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã đưa Nghề làm tương Bần tại thị trấn Bần Yên Nhân vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị lịch sử và tri thức dân gian đặc sắc của làng nghề.

Việc gìn giữ những dãy chum sành phơi nắng cùng bí quyết ủ mốc hoa cau cổ truyền không chỉ mang lại giá trị sinh kế bền vững mà còn bảo tồn một di sản văn hóa ẩm thực sống động của dân tộc. Đồng hành cùng sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hiến địa phương, chuyên trang Hưng Yên NSSC liên tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các làng nghề và sản vật tiêu biểu của tỉnh. Giữa nhịp sống hiện đại, tương Bần Yên Nhân vẫn vẹn nguyên sắc vàng cánh gián sóng sánh cùng vị ngọt hậu đằm thắm của nắng gió và lòng người đất nhãn.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất