Làng nghề làm tương Bần - Di sản trăm năm bên những sân chum phơi nắng
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nằm dọc theo tuyến đường thiên lý cổ kết nối kinh thành với vùng duyên hải phía đông, làng nghề làm tương Bần tại thị xã Mỹ Hào từ bao đời nay vẫn hiện lên với vẻ đẹp trầm mặc của hàng nghìn chiếc chum sành nâu bóng xếp kín sân gạch. Không chỉ tạo nên thức chấm tiến vua nức tiếng vùng đồng bằng Bắc Bộ, cộng đồng cư dân nơi đây còn bảo lưu trọn vẹn hệ thống tri thức dân gian về nghệ thuật nuôi mốc gạo nếp, rang đỗ tương và ủ chượp hoàn toàn bằng ánh nắng mặt trời qua nhiều thế kỷ.
Lịch sử hình thành và không gian làng nghề làm tương Bần
Mạch nguồn di sản của làng nghề làm tương Bần gắn liền với quá trình tụ cư và giao thương sầm uất của cư dân vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng từ thời phong kiến. Trải qua hàng trăm năm biến thiên lịch sử, những xóm ngõ tại phường Bần Yên Nhân, thị xã Mỹ Hào vẫn giữ được cấu trúc không gian sản xuất thủ công truyền thống đặc trưng của miền quê Bắc Bộ.
Dấu ấn làng cổ Quang Yên trên trục đường thiên lý
Theo các nguồn tư liệu địa chí cổ của tỉnh Hưng Yên, vùng đất nơi làng nghề làm tương Bần tọa lạc xưa kia có tên gọi là làng cổ Quang Yên thuộc tổng Yên Nhân, huyện Đường Hào, phủ Bình Giang. Do nằm ngay trên trục đường quan lộ huyết mạch nối liền kinh đô Hoàng thành Thăng Long với trấn Hải Dương và miền duyên hải, nơi đây sớm hình thành khu phố chợ sầm uất gắn với tên vị hào phú họ Bần nên dân gian quen gọi là phố Bần. Chính vị trí giao thoa giữa văn hóa nông nghiệp lúa nước trù phú và mạng lưới buôn bán đường bộ nhộn nhịp đã thúc đẩy nghề ủ tương truyền thống của cư dân bản địa phát triển rực rỡ.
Trong dòng chảy văn hiến của vùng đất cổ Mỹ Hào và phụ cận vốn nổi tiếng với quần thể làng cổ Nôm, ngôi cổ tự chùa Nôm hay di tích chùa Thái Lạc, cư dân phố Bần đã sớm đúc kết quy chuẩn khắt khe trong tuyển chọn nông sản để chế tác phẩm vật tương Bần Yên Nhân dâng tiến hoàng cung. Từ những hộ gia đình làm nghề truyền thống, danh tiếng làng nghề đã lan tỏa khắp phường Bần Yên Nhân và vươn xa tới đô thị cổ Khu di tích Phố Hiến cùng khắp vùng tứ trấn.
Kiến trúc sân gạch và dãy chum sành trăm tuổi
Nét nhận diện độc bản về mặt cảnh quan văn hóa khi bước chân vào làng nghề làm tương Bần chính là hệ thống sân chum sành phơi nắng rộng lớn nằm ngay phía trước mỗi nếp nhà truyền thống. Nghề làm tương bắt buộc phải có những khoảng sân lát gạch đỏ thoáng đãng, không bị bóng cây hay tường cao che khuất để đón trọn vẹn bức xạ mặt trời từ lúc bình minh tới khi chiều muộn. Nền gạch đất nung vừa hấp thụ nhiệt lượng mùa hè, vừa phản xạ hơi nóng ngược lên phần đáy chum, giúp quá trình lên men sinh học bên trong diễn ra đồng đều.
Trên những khoảng sân gạch ấy, hàng chục tới hàng trăm chiếc chum sành màu nâu sẫm được xếp thẳng tắp thành từng hàng lối nghiêm cẩn. Người thợ tại làng nghề làm tương Bần chỉ chọn loại chum sành nung thủ công từ đất sét già ở nhiệt độ cao, gõ vào phát ra tiếng ngân thanh như tiếng chuông đồng. Nhiều gia đình nghệ nhân tại Bần Yên Nhân hiện vẫn lưu giữ được những chiếc chum cổ có niên đại từ bảy mươi năm đến hơn một thế kỷ; lớp thành sành dày có độ xốp vi mô tự nhiên giúp giữ nhiệt ổn định ban đêm, hấp thu nhiệt nhanh ban ngày và tạo độ thở vi sinh lý tưởng cho dịch tương ngấu chín.
| Yếu tố không gian và lịch sử | Đặc điểm nhận diện tại Bần Yên Nhân | Vai trò đối với di sản làng nghề |
|---|---|---|
| Địa danh lịch sử cổ truyền | Khởi nguồn từ làng cổ Quang Yên, tổng Yên Nhân, huyện Đường Hào xưa trên đường thiên lý | Tạo lợi thế giao thương đường bộ thuận lợi để lan tỏa danh tiếng sản vật khắp Bắc Bộ |
| Không gian cư trú và sản xuất | Các hộ gia đình tại phường Bần Yên Nhân bố trí buồng ủ mốc kín gió kết hợp sân phơi rộng | Đảm bảo chu trình khép kín từ khâu nuôi nấm mốc trong nhà đến khâu phơi tương ngoài trời |
| Cấu trúc sân chum sành phơi nắng | Sân lát gạch đất nung rộng thoáng, đón nắng trực tiếp từ hướng đông nam suốt mùa hạ | Cộng hưởng nhiệt lượng mặt trời và nhiệt phản xạ từ sân gạch để thúc đẩy thủy phân |
| Hệ thống chum sành gia truyền | Chum đất nung thành dày, miệng loe vừa phải, nhiều chiếc có tuổi đời hàng chục đến trăm năm | Giữ nhiệt ổn định, không bị ăn mòn bởi muối mặn và nuôi dưỡng hệ vi sinh vật bản địa |
Nghệ thuật ủ mốc và ngả đỗ tại làng nghề làm tương Bần
Giá trị cốt lõi tạo nên danh tiếng của làng nghề làm tương Bần nằm ở hệ thống tri thức dân gian về công nghệ lên men vi sinh hoàn toàn tự nhiên của các bậc tiền nhân. Mọi khâu từ tuyển chọn hạt gạo, hạt đỗ cho tới kỹ thuật điều tiết độ ẩm trong buồng ủ đều được người nghệ nhân cảm nhận bằng đôi bàn tay tài hoa và kinh nghiệm tích lũy nhiều đời.

Bí quyết nuôi mốc nếp cái hoa vàng trên nong tre
Công đoạn mở đầu quyết định vị ngọt thanh tao tại làng nghề làm tương Bần là nghệ thuật nuôi mốc xôi nếp cái hoa vàng theo phương thức cổ truyền. Các gia đình làm nghề lâu năm chỉ tuyển chọn giống gạo nếp cái hoa vàng thuần chủng gieo cấy ở vụ mùa trên đất phù sa sông Hồng, hạt gạo tròn mẩy và dậy mùi thơm cốm mới. Gạo nếp sau khi đãi sạch được ngâm nước ngọt nhiều giờ rồi vớt ra để ráo trước khi đưa vào chõ đồ chín bằng hơi nước sao cho hạt xôi chín mềm từ tâm nhưng bề mặt vẫn ráo dẻo, không bị nhão nát.
Ngay khi xôi nếp vừa dỡ khỏi chõ còn bốc khói, người thợ nhanh tay xới đều hạt xôi trải thành lớp mỏng khoảng hai đến ba xăng-ti-mét trên những chiếc nong tre ủ mốc đan mắt cáo thông thoáng rồi vẩy nhẹ nước sạch giữ ẩm. Những chiếc nong tre này được đặt lên giàn gỗ trong buồng ủ kín gió, đôi khi phủ thêm lớp lá nhãn tươi để dẫn dụ bào tử nấm mốc có lợi phát triển. Trải qua hai tới ba ngày đêm được theo dõi nhiệt độ và đảo xôi đúng thời điểm, từng hạt nếp dần phủ kín lớp tơ mịn màng rồi chuyển sang màu vàng óng như sắc hoa cau mùa hạ, tỏa hương thơm ngọt dịu của quá trình đường hóa tinh bột.

Kỹ thuật rang đỗ tương lửa nhỏ và ngâm nước giếng
Song hành với nghệ thuật nuôi mốc nếp là quy trình chế biến đỗ tương đầy công phu của các hộ gia đình trong làng nghề làm tương Bần. Hạt đỗ được chọn phải là giống đỗ tương quê hạt nhỏ, vỏ mỏng bóng mượt, ruột vàng tươi và giàu hàm lượng đạm thực vật. Để hạt đỗ chín thấu từ trong ruột mà lớp vỏ ngoài không bị cháy khét, người dân phố Bần từ xưa đã sáng tạo kỹ thuật dùng chảo gang rang đỗ tương kết hợp cùng lớp cát sạch hoặc trống quay trên ngọn lửa nhỏ liu riu và đảo đều tay liên tục.
Khi hạt đỗ tương chuyển sang màu vàng sẫm đồng nhất và dậy mùi thơm bùi ngậy, người thợ trút đỗ ra sàng tre để nguội tự nhiên rồi đưa vào cối đá xay vỡ đôi vỡ ba và quạt sạch lớp vỏ lụa. Phần nhân đỗ vỡ mảnh này được trút vào chum sành cùng nguồn nước giếng khơi ngọt mát lọc qua tầng địa chất cát sét tự nhiên của vùng đất Mỹ Hào, ngâm ủ từ bảy đến mười ngày đêm cho tới khi dịch nước đỗ chuyển sang màu vàng đỏ óng ánh:
- Tuyển chọn và đồ xôi nếp: Sử dụng hạt gạo nếp mùa thuần chủng đồ chín dẻo bằng hơi nước để tạo nguồn tinh bột tinh khiết cho quá trình lên men.
- Ủ mốc trên nong tre truyền thống: Rải đều hạt xôi trên hệ thống nong tre ủ mốc đặt trong buồng kín gió cho tới khi hình thành lớp mốc xôi nếp cái hoa vàng giàu enzyme tự nhiên.
- Rang đỗ tương bằng cát sạch: Dùng chảo gang rang đỗ tương cùng cát nóng giúp truyền nhiệt đều khắp bề mặt hạt đỗ, giữ trọn hương thơm béo bùi mà không cháy vỏ.
- Ngả nước đỗ trong chum sành: Xay vỡ hạt đỗ tương đã rang chín rồi ngâm cùng mạch nước ngầm trong lành suốt một tuần lễ để trích ly tối đa đạm thực vật.
Quy thức phơi nắng chum sành ở làng nghề làm tương Bần
Sau khi hai bán thành phẩm cốt lõi là mốc xôi nếp và dịch nước đỗ tương đạt độ chín sinh học hoàn hảo, các nghệ nhân làng nghề làm tương Bần bước vào giai đoạn ngả tương và chăm sóc chum tương ngoài trời. Đây là khoảng thời gian thử thách sự cần mẫn và khả năng quan sát thời tiết nhạy bén của người làm nghề qua từng ngày nắng gió.
Nghi thức khuấy đảo tương bằng bàn trang gỗ mỗi sáng
Khi dịch đỗ tương trong chum đã ngấu vàng, người thợ vớt phần mốc xôi nếp cái hoa vàng trên nong tre xuống, dùng đôi bàn tay vò tơi từng hạt mốc hòa quyện cùng nước cốt đỗ tương và nước muối biển tinh khiết đã lắng lọc kỹ theo tỷ lệ gia truyền. Hỗn hợp này được đổ đầy vào những chiếc chum sành xếp trên sân chum sành phơi nắng để bắt đầu chu kỳ lên men dưới ánh nắng mặt trời kéo dài từ hai tháng đến hàng năm trời. Muối biển dùng trong làng nghề phải là muối hạt sạch lưu kho dài ngày để trôi hết vị chát đắng, chỉ giữ lại vị mặn đằm dịu giúp bảo quản tương bền lâu.
Mỗi buổi sáng sớm khi ánh mặt trời vừa rạng trên mái ngói phố Bần, khắp các sân nhà trong làng nghề làm tương Bần lại vang lên âm thanh quen thuộc của công việc mở vung chum và đánh tương. Người nghệ nhân dùng chiếc bàn trang gỗ khuấy tương cán dài đẩy sâu xuống tận đáy chum, khuấy đảo đều đặn để phần cái tương gồm hạt mốc nếp và mảnh đỗ tương nổi lên hòa quyện vào dịch nước, giúp oxy và nhiệt lượng mặt trời thấm sâu vào từng tầng dịch chất. Khi chiều tắt nắng hoặc lúc trời chuyển mưa dông, cả gia đình lại khẩn trương đậy kín miệng chum bằng vung đất nung.
Sự chuyển hóa sắc vàng cánh gián dưới nắng mùa hạ
Dưới cái nắng chói chang từ tháng Ba đến tháng Tám âm lịch của vùng đồng bằng Bắc Bộ, những dãy chum sành tại làng nghề làm tương Bần hoạt động như những lò phản ứng sinh hóa tự nhiên. Nhiệt độ cao của nắng hè kích hoạt mạnh mẽ hệ enzyme amylase từ nấm mốc hoa cau phân giải tinh bột nếp thành đường mạch nha ngọt lịm, đồng thời hệ enzyme protease phân giải protein trong hạt đỗ tương thành các axit amin tự do mang vị ngọt đằm sâu lắng.
Qua từng tuần lễ tắm nắng trên sân chum sành phơi nắng, hỗn hợp trong chum biến đổi chậm rãi từ sắc vàng nhạt sang màu vàng sẫm rồi đạt tới sắc nâu vàng cánh gián óng ả như mật ong rừng. Phần hạt mốc nếp và mảnh đỗ tương nhuyễn mịn hoàn toàn và quyện chặt vào nhau tạo nên độ sánh đặc tự nhiên mà không bị lắng cặn. Càng được phơi nắng kỹ qua nhiều tháng mùa hạ trong chum sành cổ, chất tương của làng nghề làm tương Bần càng sánh mượt và lưu giữ được suốt nhiều năm liền.
| Công đoạn chế tác tại làng nghề | Dụng cụ truyền thống sử dụng | Đặc tính biến đổi tự nhiên của mẻ tương |
|---|---|---|
| Đồ xôi và nuôi mốc nếp | Chõ đồ xôi và nong tre ủ mốc đan mắt cáo | Hạt nếp cái hoa vàng lên men tự nhiên thành lớp mốc xôi nếp cái hoa vàng mịn màng |
| Rang chín và xay vỡ đỗ tương | Chảo gang rang đỗ tương với cát và cối đá xay | Hạt đỗ tương chín vàng từ tâm, dậy mùi thơm bùi và tiết dịch đạm khi ngâm nước |
| Phối trộn ngả tương vào chum | Hệ thống chum sành đất nung trên sân chum sành phơi nắng | Mốc nếp, dịch đỗ tương và nước muối biển lắng lọc bắt đầu quá trình thủy phân |
| Đánh tương và phơi nắng mùa hạ | Bàn trang gỗ khuấy tương cán dài và vung sành đậy kín | Dịch tương chuyển sang màu vàng nâu cánh gián sánh đặc, hậu vị ngọt đằm thắm |
Di sản văn hóa phi vật thể của làng nghề làm tương Bần
Vượt lên trên giá trị của một hoạt động sản xuất nông sản thủ công, làng nghề làm tương Bần đã trở thành biểu tượng văn hóa sống động phản ánh cốt cách cần cù, trọng chữ tín và gắn bó mật thiết với thiên nhiên của cư dân vùng đất Hưng Yên. Những bí quyết nghề cổ được lưu giữ qua nhiều thế hệ đã góp phần làm giàu thêm bức tranh di sản văn hóa dân tộc.
Truyền thống cha truyền con nối của các gia đình nghệ nhân
Tại phường Bần Yên Nhân ngày nay, nghề làm tương cổ truyền vẫn được duy trì bền bỉ trong hàng trăm hộ gia đình theo nếp gia phong cha truyền con nối qua bốn, năm thế hệ liên tiếp. Ngay từ thuở thiếu thời, những người con sinh ra trong làng nghề làm tương Bần đã quen thuộc với mùi thơm ngọt ngào của xôi nếp ủ mốc, tiếng đảo đỗ tương rào rạc trên chảo gang và dáng hình ông bà, cha mẹ đội nón lá cầm bàn trang gỗ khuấy tương giữa nắng trưa hè. Sự trao truyền nghề tại đây không chỉ là thao tác kỹ thuật mà còn là lòng kiên nhẫn chờ đợi từng mẻ tương chín ngấu tự nhiên.
Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian đặc sắc được cộng đồng bảo tồn nguyên vẹn qua hàng thế kỷ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Nghề làm tương Bần tại phường Bần Yên Nhân, thị xã Mỹ Hào vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này tôn vinh công lao gìn giữ nghề tổ của các thế hệ nghệ nhân xuất thân từ làng cổ Quang Yên xưa và khẳng định vị thế của làng nghề trên bản đồ di sản văn hóa đồng bằng sông Hồng.
Sức sống di sản nghề cổ giữa đất văn hiến
Đặt trong tổng thể không gian văn hóa ẩm thực và làng nghề truyền thống của tỉnh Hưng Yên, sản vật từ làng nghề làm tương Bần luôn hiện diện như mảnh ghép không thể tách rời bên cạnh những thức ngon trứ danh của quê hương như gà Đông Tảo, chiếc bánh răng bừa Phụng Công hay đĩa bánh cuốn Phú Thị thanh tao. Từ thời kỳ giao thương phồn thịnh của thương cảng Phố Hiến trong quá khứ cho tới diện mạo đô thị hiện đại của thị xã Mỹ Hào hôm nay, những sân chum sành tại Bần Yên Nhân vẫn bền bỉ giữ lửa nghề xưa.
Giữa nhịp sống đương đại không ngừng đổi thay, làng nghề làm tương Bần vẫn tỏa sáng vẻ đẹp mộc mạc của những dãy chum sành tắm nắng vàng cùng hương thơm nồng đượm kết tinh từ hạt nếp, hạt đỗ quê hương. Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và số hóa kho tàng tri thức bản địa, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục lan tỏa những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của làng nghề trăm năm tuổi tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hưng Yên.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Lộng Thượng - Hồn lửa luyện kim gần chín thế kỷ nơi đất Đại Đồng
Làng đúc đồng Lộng Thượng tại xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm gìn giữ gần chín thế kỷ kỹ nghệ đắp khuôn đất sét trấu, nấu đồng và chế tác đồ thờ tâm linh tinh xảo.
Làng dệt đũi Nam Cao - Hồn cốt tơ tằm hơn bốn thế kỷ miền đất Kiến Xương
Làng dệt đũi Nam Cao tại Kiến Xương gìn giữ hơn bốn trăm năm kỹ nghệ rút sợi tơ đũi dưới chậu nước, se tơ và dệt vải mộc từ kén tằm tự nhiên thuần khiết.
Làng chạm bạc Đồng Xâm - Tinh hoa kim hoàn gần sáu thế kỷ bên dòng Đồng Giang
Làng chạm bạc Đồng Xâm tại Kiến Xương lưu giữ gần sáu thế kỷ nghệ thuật kim hoàn do Tổ nghề Nguyễn Kim Lâu truyền dạy với kỹ pháp trơn, đấu, chạm tinh xảo.



