Văn miếu Xích Đằng - Biểu tượng văn hiến và truyền thống khoa bảng đất Phố Hiến
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Ẩn mình dưới bóng những tán nhãn cổ thụ tại phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên, Văn miếu Xích Đằng là thiết chế văn hóa giáo dục Nho học cấp trấn tiêu biểu còn bảo tồn nguyên vẹn tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Được khởi dựng từ đầu thế kỷ XVIII, ngôi miếu cổ không chỉ đóng vai trò hạt nhân tri thức của vùng đất Phố Hiến xưa mà còn lưu giữ chín tấm bia đá khắc tên một trăm sáu mươi mốt vị đại khoa làm rạng danh truyền thống hiếu học quê hương.
Lịch sử khởi dựng và nhân vật thờ tự tại Văn miếu Xích Đằng
Nằm ở phía bắc của Khu di tích Phố Hiến, sự ra đời và phát triển của Văn miếu Xích Đằng gắn liền với quá trình hưng thịnh về kinh tế và văn hóa của vùng đất trấn Sơn Nam xưa. Qua hơn ba thế kỷ tồn tại, công trình là chứng nhân lịch sử cho sự chuyển mình của một vùng đất từ trung tâm giao thương quốc tế sầm uất sang trọng trấn khoa bảng hàng đầu châu thổ sông Hồng.
Dấu mốc kiến lập năm 1701 và đại trùng tu năm 1839
Theo các nguồn sử liệu thành văn như bộ Đại Nam nhất thống chí cùng hệ thống bi ký hiện còn lưu giữ tại di tích, Văn miếu Xích Đằng được khởi dựng vào năm Chính Hòa thứ 22 (1701) dưới triều vua Lê Hy Tông. Vào thời điểm đầu thế kỷ XVIII, khi hoạt động mậu dịch tại thương cảng Phố Hiến đang ở giai đoạn phát triển rực rỡ, triều đình Lê – Trịnh chủ trương củng cố hệ thống giáo dục khoa cử và chấn hưng văn giáo tại các trấn trọng yếu. Việc xây dựng Văn miếu trấn Sơn Nam ngay trên gò đất cao ráo của thôn Xích Đằng, tổng An Tảo, huyện Kim Động nhằm mục đích tạo lập nơi tế lễ các bậc tiên thánh Nho gia, đồng thời là trường thi hương sát hạch sĩ tử toàn vùng nam đồng bằng Bắc Bộ trước khi tiến về kinh đô ứng thí.
Bước sang triều Nguyễn, sau cuộc cải cách hành chính quy mô lớn của vua Minh Mạng năm Tân Mão (1831), tỉnh Hưng Yên chính thức được thành lập trên cơ sở tách các phủ huyện thuộc trấn Sơn Nam Thượng và trấn Hải Dương. Đến năm Minh Mạng thứ 20 (1839), triều đình cho tiến hành đợt đại trùng tu và mở rộng quy mô Văn miếu Xích Đằng ngay trên nền di tích thời Hậu Lê để làm Văn miếu hàng tỉnh. Đợt kiến thiết năm Kỷ Hợi (1839) đã định hình toàn bộ cấu trúc mặt bằng tổng thể, hệ thống tòa Đại bái, Trung từ, Chính tẩm cùng lầu chuông, lầu khánh và vườn bia Tiến sĩ như diện mạo ngày nay. Trải qua các đợt tu bổ tiếp theo dưới thời Đồng Khánh (1888), thời Bảo Đại và các chương trình bảo tồn di sản đương đại, di tích vẫn giữ nguyên cốt cách kiến trúc cổ kính, trang nghiêm.
Không gian tôn vinh Đức Khổng Tử và bậc tiên hiền
Là thiết chế văn miếu chính thống đại diện cho nền giáo dục khoa cử thời quân chủ, đối tượng phụng thờ trung tâm tại tòa Chính tẩm của Văn miếu Xích Đằng là Đức Khổng Tử – bậc Vạn thế sư biểu của Nho học phương Đông, cùng Tứ phối (Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử) và Thập triết hiền nhân. Hệ thống bài vị, long ngai và khám thờ tại đây được bài trí tuân thủ nghiêm ngặt điển lễ của triều đình, thể hiện sự tôn sùng đạo học, trọng hiền tài và đề cao kỷ cương đạo lý làm người trong xã hội truyền thống.
Điểm đặc sắc mang đậm bản sắc văn hiến dân tộc tại Văn miếu Xích Đằng là việc phối thờ Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An (1292 – 1370) – người thầy chuẩn mực muôn đời của nền giáo dục Việt Nam. Nếu tại Văn Miếu Quốc Tử Giám ở kinh thành Thăng Long, danh sư Chu Văn An được rước vào thờ tự để khẳng định khí phách độc lập của trí thức Đại Việt, thì tại Văn miếu tỉnh Hưng Yên, sự hiện diện của ngài tiếp tục truyền cảm hứng về đạo lý tôn sư trọng đạo, thanh liêm chính trực và tinh thần học đi đôi với hành cho biết bao thế hệ nho sinh vùng châu thổ. Vào dịp tế xuân và tế thu hằng năm xưa kia, các vị quan đầu tỉnh cùng giới túc nho, khoa bảng trong vùng đều tề tựu về đây dâng hương bái yết, tưởng nhớ công đức các bậc thánh hiền đã khai sáng văn minh.
Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của Văn miếu Xích Đằng
Trải rộng trên khuôn viên rộng khoảng sáu nghìn mét vuông được bao bọc bởi tường gạch cổ kính và vườn nhãn xanh mát, Văn miếu Xích Đằng thể hiện trình độ quy hoạch không gian đăng đối, chuẩn mực của kiến trúc truyền thống Việt Nam thế kỷ XIX. Từ cổng nghi môn bước vào đến hậu cung là một chuỗi không gian chuyển tiếp nhịp nhàng từ cõi thế tục hướng về chốn thâm nghiêm của tri thức.

Cổng Tam quan chồng diêm biểu tượng văn hiến Hưng Yên
Ấn tượng thị giác mạnh mẽ nhất khi tiếp cận di tích chính là Tam quan Văn miếu Xích Đằng, công trình kiến trúc cổng lầu được xây dựng trên nền lầu vọng cung thời Lê và hoàn thiện vào đầu thế kỷ XIX. Khác với kiểu cổng bốn trụ biểu thông thường, Tam quan tại đây được thiết kế theo thức chồng diêm hai tầng tám mái cân xứng, vươn cao bề thế giữa không gian khoáng đạt. Phần tầng dưới xây gạch đặc trát vữa truyền thống, mở ba lối đi cuốn vòm thông suốt gồm cửa chính ở giữa dành cho bậc đại khoa, quan lại khi hành lễ và hai cửa phụ hai bên tả hữu.
Tầng lầu phía trên của Tam quan Văn miếu Xích Đằng thu nhỏ nhịp nhàng theo tỷ lệ vàng của kiến trúc cổ, tám góc đao uốn cong mềm mại tựa cánh phượng vươn lên nền trời, bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long chầu mặt nguyệt trang nghiêm. Trên trán cổng và hai bên trụ cửa khắc nổi những bức đại tự, câu đối Hán Nôm ca ngợi mạch nguồn văn hiến của vùng đất Xích Đằng – Phố Hiến. Với tỷ lệ hình khối hài hòa, đường nét thanh thoát mà vững chãi, công trình cổng Tam quan này đã chính thức được lựa chọn làm biểu tượng nhận diện văn hóa của tỉnh Hưng Yên.
Bố cục nội tự chữ Tam và chạm khắc gỗ cổ
Vượt qua cổng Tam quan và khoảng sân gạch Bát Tràng rộng lớn rợp bóng cây cổ thụ, khu nội tự của Văn miếu Xích Đằng hiện ra uy nghi với kết cấu kiểu chữ Tam gồm ba tòa Tiền tế, Trung từ và Thượng điện (Chính tẩm) nối liền nhau theo kiểu trùng thiềm điệp ốc. Hai bên sân trước tòa Tiền tế là Gác chuông ở phía đông và Gác khánh ở phía tây, đối xứng tiếp theo là hai dãy nhà Giải vũ (nhà Tả vu và Hữu vu) nguyên là nơi sửa soạn lễ vật của các quan viên đồng thời là không gian trưng bày hệ thống bia đá Tiến sĩ.
Toàn bộ cụm kiến trúc chính gồm Tiền tế năm gian hai dĩ, Trung từ năm gian và Thượng điện năm gian đều được dựng trên nền đá xanh cao ráo, lợp ngói mũi hài cổ truyền. Hệ khung chịu lực bằng gỗ lim quy mô lớn sử dụng liên kết mộng mẹo chính xác tuyệt đối theo thức vì kèo giá chiêng chồng rường con nhị. Trên các cấu kiện gỗ như đầu dư, bức cốn, kẻ hiên và câu đầu, các nghệ nhân mộc truyền thống vùng châu thổ đã chạm khắc tinh xảo đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), văn mây xoắn và hoa văn kỷ hà. Sự kết hợp giữa màu nâu trầm mặc của gỗ lim, sắc đỏ thẫm của ngói mũi hài và ánh vàng son rực rỡ nơi khám thờ tạo nên bầu không khí linh thiêng, tĩnh tại.
| Hạng mục kiến trúc | Vị trí trong tổng thể mặt bằng | Quy mô và kết cấu kỹ thuật | Chức năng văn hóa và tín ngưỡng |
|---|---|---|---|
| Cổng Tam quan | Phía nam trục thần đạo chính | Kiến trúc 2 tầng 8 mái chồng diêm, 3 cửa vòm cuốn | Cổng nghi môn biểu tượng văn hiến tỉnh Hưng Yên |
| Gác chuông và Gác khánh | Đối xứng hai bên sân Tiền tế | Kết cấu phương đình 2 tầng 8 mái đao cong | Treo quả chuông đồng năm 1804 và khánh đá cổ năm 1803 |
| Nhà Tả vu và Hữu vu | Hai bên tả hữu khu nội tự | Hai dãy nhà dọc 5 gian tường gạch mái ngói | Bảo lưu và trưng bày hệ thống 9 tấm bia Tiến sĩ đá xanh |
| Tòa Tiền tế (Đại bái) | Lớp thứ nhất khối nhà chữ Tam | 5 gian 2 dĩ, vì kèo giá chiêng chồng rường gỗ lim | Không gian cử hành đại lễ tế xuân, tế thu truyền thống |
| Tòa Trung từ (Thiêu hương) | Lớp giữa kết nối trùng thiềm | 5 gian gỗ lim, hệ thống cửa võng chạm lộng sơn thếp | Nơi dâng hương và bài trí nghi仗, biển gỗ vinh quy |
| Tòa Thượng điện (Chính tẩm) | Lớp trong cùng khối chữ Tam | 5 gian thâm nghiêm, nền lát gạch cổ cao ráo | Phụng thờ bài vị Đức Khổng Tử, Tứ phối và thầy Chu Văn An |
Hệ thống bia Tiến sĩ và cổ vật quý tại Văn miếu Xích Đằng
Giá trị cốt lõi đưa Văn miếu Xích Đằng trở thành một trong sáu văn miếu cổ tiêu biểu nhất cả nước chính là hệ thống hiện vật gốc có niên đại xác thực từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX. Mỗi tấm bia đá, quả chuông đồng hay chiếc khánh đá tại đây đều là một bảo vật lịch sử phản ánh chiều sâu trí tuệ của vùng đất văn hiến.
Chín tấm bia đá xanh ghi danh 161 vị đại khoa
Được bảo quản trang trọng trong hai dãy nhà Tả vu và Hữu vu, hệ thống bia Tiến sĩ Văn miếu Xích Đằng gồm chín tấm bia đá xanh nguyên khối được đặt trang nghiêm trên lưng rùa đá. Trong đó, tám tấm bia đầu tiên được tạo tác vào năm Minh Mạng thứ 20 (1839) và tấm bia thứ chín được khắc bổ sung vào năm Đồng Khánh thứ 3 (1888). Trán bia chạm nổi hình lưỡng long chầu mặt trời, diềm bia trang trí hoa văn dây leo cách điệu mềm mại, thể hiện phong cách điêu khắc đá thời Nguyễn điêu luyện.
Nội dung văn bia chữ Hán khắc trên chín tấm bia Tiến sĩ Văn miếu Xích Đằng ghi chép đầy đủ họ tên, quê quán, khoa thi và thứ bậc đỗ đạt của 161 vị đại khoa (gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp, Tiến sĩ) xuất thân từ các phủ Khoái Châu, Tiên Hưng, Kiến Xương, Thái Bình thuộc trấn Sơn Nam xưa (nay thuộc địa bàn tỉnh Hưng Yên mở rộng) trong suốt hơn sáu thế kỷ khoa cử từ thời Trần đến khoa thi cuối cùng năm Kỷ Mùi (1919). Đứng đầu danh sách các bậc đại khoa hiển hách của vùng đất này là những tên tuổi lừng lẫy trong lịch sử dân tộc, tiêu biểu như Bảng nhãn Lê Quý Đôn (đỗ Tam nguyên thời Lê trung hưng, tác giả bộ bách khoa toàn thư Vân đài loại ngữ và hiện còn lưu giữ di tích Từ đường Lê Quý Đôn trên quê hương), cùng nhiều vị Thượng thư, Hàn lâm viện, Tế tửu Quốc Tử Giám đã đóng góp to lớn vào sự nghiệp trị quốc an dân.
Chuông đồng, khánh đá và di sản hoành phi câu đối
Bên cạnh vườn bia Tiến sĩ, Văn miếu Xích Đằng còn bảo lưu nhiều cổ vật quý hiếm mang giá trị lịch sử và mỹ thuật cao. Tại Gác khánh phía tây hiện treo chiếc khánh đá cổ có kích thước lớn được chế tác từ đá xanh nguyên khối vào năm Quý Hợi, niên hiệu Gia Long thứ 2 (1803). Bề mặt khánh đá chạm khắc bài minh văn chữ Hán sắc nét ca ngợi truyền thống văn học của trấn Sơn Nam, khi gõ vang lên âm thanh trong trẻo, ngân xa khắp vùng Xích Đằng. Đối xứng ở Gác chuông phía đông là quả đại hồng chung bằng đồng đúc vào năm Giáp Tý, niên hiệu Gia Long thứ 3 (1804), có quai chuông tạo hình đôi rồng đấu lưng uyển chuyển và bốn múi chuông trang trí hoa văn tứ thời tinh tế.
Trong không gian nội tự của ba tòa Tiền tế, Trung từ và Thượng điện, hệ thống đồ thờ tự cổ truyền bằng gỗ sơn son thếp vàng vẫn được giữ gìn cẩn mật qua nhiều thế hệ. Nổi bật là bộ mười hai tấm biển gỗ khắc chữ Hán tôn vinh các danh hiệu cao quý như Ân tứ vinh quy, Phụ mẫu chi bang, Văn vũ trung hiếu, cùng hàng chục bức hoành phi, câu đối cổ ca ngợi đạo lý hiếu học và công đức các bậc tiên nho. Sự hiện diện đồng bộ của chất liệu đá, đồng và gỗ cổ đã biến ngôi văn miếu thành một chỉnh thể nghệ thuật hoàn mỹ.
Giá trị văn hiến và bảo tồn di sản Văn miếu Xích Đằng
Trải qua hơn ba trăm năm lịch sử, Văn miếu Xích Đằng không chỉ là một công trình kiến trúc cổ được bảo vệ nghiêm ngặt mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần giàu sức sống của nhân dân địa phương. Di tích đóng vai trò cầu nối bền chặt giữa truyền thống khoa bảng ngàn xưa với phong trào khuyến học, khuyến tài trong thời đại mới.
Tâm điểm hội chữ xuân và truyền thống hiếu học bản địa
Với lịch sử khởi dựng từ năm 1701, Văn miếu Xích Đằng được giới nghiên cứu di sản xác nhận là văn miếu có niên đại sớm thứ hai trong tổng số sáu văn miếu cổ còn tồn tại ở Việt Nam (chỉ sau Văn Miếu Quốc Tử Giám tại Hà Nội và có quy mô hoàn chỉnh cùng Văn miếu Mao Điền, Văn miếu Bắc Ninh, Văn miếu Huế, Văn miếu Biên Hòa). Trong tổng thể không gian văn hóa Phố Hiến, nếu chùa Chuông Phố Hiến đại diện cho đời sống Phật giáo từ bi và đền Mẫu Hưng Yên tiêu biểu cho tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian, thì ngôi văn miếu tại phường Lam Sơn chính là đỉnh cao của trí tuệ, học thuật và cốt cách nho phong.
Hằng năm, cứ mỗi dịp Tết đến xuân về và trong khuôn khổ lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến, khuôn viên di tích lại trở thành tâm điểm của các hoạt động văn hóa truyền thống như lễ dâng hương tưởng niệm Đức Khổng Tử và danh sư Chu Văn An, triển lãm thư pháp, hội xin chữ đầu xuân, bình thơ và lễ vinh danh các học sinh, sinh viên xuất sắc, các tân Tiến sĩ của tỉnh Hưng Yên. Dưới bóng những gốc nhãn lồng Hưng Yên cổ thụ tỏa hương trong khuôn viên văn miếu, hình ảnh các cụ đồ viết chữ Hán Nôm và chữ Quốc ngữ trao tặng thế hệ trẻ đã trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống bất biến qua thời gian.
Vị thế văn miếu cổ trong hệ thống di tích Việt Nam
Nhận thức sâu sắc giá trị lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đặc biệt của công trình, ngay từ năm 1992, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã xếp hạng Văn miếu Xích Đằng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Đến năm 2014, công trình tiếp tục trở thành một trong mười sáu điểm di tích cốt lõi cấu thành Di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích Phố Hiến theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
- Bảo tồn nguyên trạng kiến trúc và cảnh quan: Các đợt tu bổ định kỳ luôn tuân thủ nghiêm ngặt Luật Di sản văn hóa, giữ nguyên kết cấu gỗ lim truyền thống, mái ngói mũi hài, cổng Tam quan chồng diêm và hệ thống tường bao gạch cổ.
- Bảo vệ và phát huy giá trị văn bia: Chín tấm bia Tiến sĩ cùng chuông đồng, khánh đá được lập hồ sơ khoa học chi tiết, thực hiện dập thác bản lưu trữ và dịch thuật toàn văn sang tiếng Việt nhằm phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử khoa cử Việt Nam.
- Giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ: Không gian di tích thường xuyên đón tiếp các đoàn nghiên cứu lịch sử, học sinh, sinh viên đến tìm hiểu về chế độ khoa cử phong kiến, tấm gương hiếu học của các bậc danh nhân và nghệ thuật kiến trúc cổ dân tộc.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, Văn miếu Xích Đằng vẫn sừng sững như một ngọn đuốc trí tuệ soi sáng truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của vùng đất Hưng Yên. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và số hóa di sản văn hiến quê hương, cổng thông tin Hưng Yên NSSC không ngừng hệ thống hóa nguồn dữ liệu lịch sử chuẩn xác, lan tỏa niềm tự hào về vùng đất địa linh nhân kiệt đến đông đảo độc giả trong và ngoài nước.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hưng Yên.
Bài liên quan
Đền Trần Thái Bình - Quần thể lăng miếu các vị vua triều Trần nơi đất phát tích Long Hưng
Đền Trần Thái Bình tại làng Tam Đường lưu giữ hệ thống lăng mộ các vị vua đầu triều Trần cùng không gian kiến trúc linh thiêng trên vùng đất phát tích Long Hưng.
Chùa Keo - Kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền gần bốn thế kỷ nơi châu thổ sông Hồng
Chùa Keo là di tích quốc gia đặc biệt lưu giữ 17 công trình gỗ lim thế kỷ XVII cùng gác chuông ba tầng mái kỳ vĩ và truyền thống thờ Thiền sư Dương Không Lộ.
Chùa Chuông Phố Hiến - Danh lam cổ tự và kiệt tác kiến trúc thời Hậu Lê
Chùa Chuông Phố Hiến (Kim Chung Tự) nổi bật với kiến trúc Nội công ngoại quốc thời Hậu Lê, hệ thống tượng Phật đất nung độc đáo và bia đá cổ dựng năm 1711.



