Đền Tiên La - Kiến trúc đá cổ kính tôn vinh Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân trên gò Kim Quy
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 19 phút đọc

Tọa lạc uy nghiêm giữa vùng đất cổ Đa Cương thuộc xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, bên dòng sông Tiên Hưng bốn mùa rợp bóng nhãn cổ thụ, đền Tiên La vươn mình kiêu hãnh trên thế đất linh thiêng gò Kim Quy. Trải qua gần hai thiên niên kỷ kể từ cuộc khởi nghĩa mùa xuân năm 40 của Hai Bà Trưng, chốn cổ tự vẫn bảo lưu trọn vẹn khí phách của Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân Vũ Thị Thục cùng kiến trúc Tiền nhất hậu đinh độc đáo.
Cội nguồn lịch sử đền Tiên La gắn với nữ tướng Vũ Thị Thục
Trong dòng chảy lịch sử chống ngoại xâm buổi đầu Công nguyên của dân tộc Việt Nam, cuộc khởi nghĩa Mê Linh năm 40 do Trưng Trắc và Trưng Nhị lãnh đạo đã quy tụ hàng chục nữ tướng kiệt xuất khắp vùng châu thổ sông Hồng. Giữa những bậc anh thư hào kiệt ấy, Vũ Thị Thục (dân gian kính cẩn tôn xưng là Thục Nương hay Đức Thánh Mẫu Tiên La) nổi bật như một biểu tượng bất diệt của lòng hiếu nghĩa và tinh thần xả thân cứu nước, gắn liền mật thiết với sự ra đời của ngôi đền Tiên La cổ kính.
Thân thế Bát Nạn tướng quân và cờ nghĩa Đa Cương
Theo ngọc phả cổ lưu giữ tại di tích và các nguồn thư tịch địa chí vùng Sơn Nam Hạ do nhà bác học Lê Quý Đôn từng khảo cứu, Vũ Thị Thục sinh ngày mười bốn tháng Giêng năm Giáp Thìn (năm 17 sau Công nguyên) tại trang Phượng Lâu, quận Giao Chỉ (nay thuộc vùng đất Việt Trì, Phú Thọ). Thân phụ của bà là danh y Vũ Chất tinh thông y lý và võ nghệ; thân mẫu là bà Hoàng Thị Mầu hiền thục hay cứu giúp dân nghèo. Ngay từ thuở thiếu thời, Thục Nương đã nổi tiếng khắp vùng bởi dung mạo đoan trang, tư chất thông tuệ, vừa am tường nghề thuốc của cha vừa giỏi cung kiếm, binh thư. Năm mười tám tuổi, bà được hứa gả cho Phạm Danh Hương, vị quận trưởng trang Thanh Miếu tài đức vẹn toàn.
Tuy nhiên, bi kịch gia tộc và nỗi đau mất nước đã ập đến vào năm Canh Tý (năm 40). Viên Thái thú nhà Đông Hán là Tô Định vốn khét tiếng tham tàn, khi nghe tin trang Phượng Lâu có người con gái tài sắc đã cậy thế ép duyên. Trước sự cự tuyệt đanh thép của gia đình họ Vũ, Tô Định đã đem quân vây ráp sát hại thân phụ Vũ Chất cùng vị hôn phu Phạm Danh Hương. Nén nỗi đau thương thành chí lớn đền nợ nước trả thù nhà, Vũ Thị Thục cầm gươm phá vòng vây trong đêm tối, xuôi theo dòng sông Hồng về tới vùng đất Đa Cương (tức vùng Tiên La, huyện Hưng Hà ngày nay).
Nhận thấy vùng Đa Cương có địa thế hiểm yếu với hệ thống gò đống tự nhiên giữa vùng đầm lầy trù phú, cư dân lại giàu lòng nghĩa khí, bà đã dừng chân tại gò Kim Quy, nương náu nơi chùa cổ Kim Quy Tự. Tại đây, Thục Nương một mặt truyền nghề trồng dâu nuôi tằm và bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo; mặt khác âm thầm chiêu mộ trai tráng, rèn đúc vũ khí, tích trữ lương thảo. Cảm phục trước tấm lòng nhân hậu và tài thao lược của người nữ kiệt, hàng nghìn nghĩa sĩ vùng hạ lưu sông Hồng và sông Luộc đã tự nguyện tụ nghĩa. Tại gò đất thiêng Tiên La, bà làm lễ tế trời đất, dựng cờ khởi nghĩa với bốn chữ vàng Bát Nạn tướng quân (tướng quân phá tan tám nạn khổ ải cho muôn dân), biến Đa Cương thành căn cứ quân sự vững chắc.
Chiến công hội quân Mê Linh và dấu mốc lập đền
Mùa xuân tháng Ba năm Canh Tý (năm 40), khi tiếng trống đồng Mê Linh vang dậy khắp cõi Giao Chỉ, Bát Nạn tướng quân Vũ Thị Thục đã thống lĩnh đạo nghĩa binh tinh nhuệ từ căn cứ Tiên La tiến thẳng về cửa sông Hát tham gia hội thề cứu nước. Sự kiện hội quân lịch sử này đến nay vẫn luôn được tái hiện trang trọng trong mạch nguồn tưởng niệm của lễ hội đền Hai Bà Trưng Mê Linh cũng như các nghi thức tế lễ tại vùng đất Hưng Hà. Đánh giá cao thực lực quân sự của đạo quân Đa Cương, Trưng Trắc đã trao cho bà trọng trách chỉ huy cánh quân tiên phong đánh thẳng vào trị sở Luy Lâu của Tô Định.
Dưới sự chỉ huy quả cảm của nữ tướng họ Vũ, nghĩa quân Đa Cương phối hợp nhịp nhàng cùng đại quân Mê Linh liên tiếp hạ gục các đồn lũy trọng yếu, buộc Tô Định phải cắt tóc, cạo râu trốn chạy về phương Bắc, khôi phục nền độc lập tự chủ trên toàn bộ sáu mươi lăm thành trì. Sau ngày lên ngôi (Trưng Vương), ghi nhận công lao hiển hách bậc nhất của Vũ Thị Thục, nhà vua đã sắc phong bà làm Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân, ban thực ấp tại vùng đất Đa Cương và giao trọng trách trấn giữ miền duyên hải Đông Nam.
Năm Nhâm Dần (năm 42), nhà Đông Hán sai Mã Viện cầm đầu đạo quân xâm lược kéo sang tái chiếm nước ta. Sau những trận huyết chiến ác liệt từ vùng Lãng Bạc đến Cẩm Khê, Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân dẫn quân rút về cố thủ tại căn cứ trên gò Kim Quy ở Tiên La. Ngày mười bảy tháng Ba năm Quý Mão (năm 43), sau khi đốc thúc nghĩa sĩ chiến đấu đến ngọn giáo cuối cùng để bảo vệ quê hương, nữ tướng đã anh dũng tuẫn tiết trên đỉnh gò. Thương tiếc bậc nữ trung hào kiệt trọn đời vì dân vì nước, nhân dân vùng Đa Cương đã an táng bà ngay trên đỉnh gò Kim Quy và lập ngôi miếu cổ khởi nguyên của đền Tiên La để phụng thờ khói hương đời đời.
Các đợt trùng tu tôn tạo qua nhiều triều đại
Từ ngôi miếu cổ dựng trên nền mộ sau năm 43, trải qua các triều đại Lý, Trần, Hậu Lê đến Tây Sơn và Nguyễn, quy mô của đền Tiên La không ngừng được mở rộng. Dưới thời nhà Trần (thế kỷ XIII – XIV), do vị trí địa lý của Tiên La nằm gần khu sơn lăng phát tích đền Trần Thái Bình, các vị vua Trần trong những lần về bái yết tổ tiên đều cử quan đại thần tới dâng hương, ban cấp ruộng tế tự và sắc phong ca ngợi khí tiết của vị nữ thần hộ quốc.
Đến thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn (thế kỷ XIX), ngôi đền trải qua các cuộc đại trùng tu định hình diện mạo kiến trúc cổ truyền. Đặc biệt, dưới triều vua Tự Đức và Đồng Khánh, nhân dân tổng Tiên La cùng các hiệp thợ đá, thợ mộc tài hoa đã dốc sức kiến tạo hệ thống tòa Trung tế bằng đá xanh nguyên khối cùng tòa Đại bái và Hậu cung chạm khắc gỗ tứ thiết tinh xảo. Năm 1986, Bộ Văn hóa đã chính thức xếp hạng đền Tiên La là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.
| Giai đoạn lịch sử | Sự kiện trọng đại & Dấu mốc kiến tạo | Nội dung chi tiết gắn với di tích đền Tiên La |
|---|---|---|
| Năm 17 – Năm 40 | Thời niên thiếu và dựng cờ khởi nghĩa | Vũ Thị Thục vượt vòng vây của Tô Định về vùng Đa Cương, lập căn cứ tại gò Kim Quy và xưng hiệu Bát Nạn tướng quân |
| Năm 40 – Năm 43 | Hội quân Mê Linh và tuẫn tiết tại Tiên La | Lập đại công đánh đuổi Tô Định, được phong Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân; anh dũng hóa thân ngày 17 tháng 3 âm lịch năm 43 |
| Thời Lý – Trần – Hậu Lê | Phụng thờ quốc tế và ban cấp sắc phong | Các vương triều phong kiến liên tiếp ban sắc phong Thượng đẳng tối linh thần, mở rộng quy mô miếu mạo trên gò đất cổ |
| Thế kỷ XIX (Thời Nguyễn) | Đại trùng tu định hình kiến trúc đá và gỗ | Kiến tạo hệ thống Nghi môn, Đại bái, Hậu cung theo kiến trúc Tiền nhất hậu đinh và dựng tòa Trung tế bằng đá chạm khắc tứ linh |
| Năm 1986 – Hiện đại | Xếp hạng di sản quốc gia và bảo tồn đồng bộ | Công nhận Di tích lịch sử văn hóa quốc gia (1986) và ghi danh lễ hội truyền thống vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2016) |
Nghệ thuật kiến trúc đền Tiên La và tuyệt tác chạm khắc đá xanh
Không chỉ mang tầm vóc lịch sử thiêng liêng của buổi đầu dựng nước, đền Tiên La còn được giới nghiên cứu mỹ thuật cổ đánh giá là một bảo tàng sống về nghệ thuật điêu khắc đá và kiến trúc gỗ truyền thống vùng châu thổ Bắc Bộ. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thế đất phong thủy tự nhiên và bàn tay tài hoa của các nghệ nhân dân gian đã tạo nên một tổng thể kiến trúc vừa hùng vĩ, uy nghiêm vừa giàu tính thẩm mỹ.
Thế đất phong thủy gò Kim Quy bên dòng sông Tiên Hưng
Điểm đặc biệt đầu tiên tạo nên thần thái linh thiêng của đền Tiên La chính là vị trí tọa lạc trên một gò đất tự nhiên cao ráo, rộng hơn bốn nghìn mét vuông nổi bật giữa cánh đồng xã Đoan Hùng. Theo quan niệm phong thủy truyền thống, gò đất có hình dáng tựa như một con rùa vàng khổng lồ đang vươn đầu về hướng Tây Bắc nên được gọi là gò Kim Quy (gò Rùa Vàng). Toàn bộ các hạng mục kiến trúc chính của ngôi đền đều được đặt trang trọng trên lưng rùa, tạo thế vững chãi trường tồn.
Phía trước mặt đền là dòng sông Tiên Hưng uốn lượn mềm mại như dải lụa minh đường tụ thủy, vừa đóng vai trò là tuyến giao thông thủy chiến lược thuở nghĩa quân Đa Cương luyện tập thủy chiến, vừa mang lại sinh khí mát lành cho khu di tích. Bao bọc xung quanh sườn gò Kim Quy là những rặng nhãn cổ thụ và đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi xòe tán rợp bóng xuống sân đền, gợi nhắc sự tương đồng về quy hoạch cảnh quan phong thủy với ngôi đền cổ đền Đồng Bằng nằm trên cùng dải đất cổ.
Bố cục Tiền nhất hậu đinh và không gian Đại bái
Tổng thể mặt bằng kiến trúc của đền Tiên La được quy hoạch đăng đối nghiêm ngặt theo trục thần đạo chính tâm hướng Tây Bắc, triển khai theo thức kiến trúc Tiền nhất hậu đinh kết hợp lối trùng thiềm điệp ốc cổ truyền. Từ bờ sông Tiên Hưng bước vào, du khách lần lượt đi qua hệ thống trụ biểu uy nghiêm, cổng Nghi môn ba gian hai tầng tám mái đao cong vút, sân rồng lát đá xanh rộng lớn, hai dãy Giải vũ tả hữu, tòa Đại bái (Tiền tế), tòa Trung tế và sau cùng là tòa Hậu cung (Chính tẩm) nằm ở vị trí cao nhất trên đỉnh gò.
Hệ thống cổng Nghi môn và tòa Đại bái năm gian hai chái được dựng bằng gỗ lim tứ thiết kiên cố kết hợp các cấu kiện đá xanh. Mái đền lợp ngói mũi hài cổ truyền, bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt, bốn góc mái vươn cao những đầu đao uốn cong mềm mại. Bên trong tòa Đại bái, bộ vì kèo được kết cấu theo kiểu thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ bẩy vững chắc. Trên khắp các bức cốn mê, đầu dư, bẩy hiên và cửa võng của tòa Đại bái, các nghệ nhân xưa đã phô diễn kỹ nghệ chạm thủng, chạm bong kênh điêu luyện với các đề tài tứ linh, tứ quý và cá chép vượt vũ môn sơn son thếp vàng lộng lẫy.

Tòa Trung tế bằng đá xanh nguyên khối chạm khắc tứ linh
Nếu tòa Đại bái gây ấn tượng bởi nghệ thuật chạm khắc gỗ truyền thống thì hạng mục làm nên danh tiếng độc bản của đền Tiên La trong kho tàng kiến trúc cổ Việt Nam chính là tòa Trung tế bằng đá kết nối giữa Tiền tế và Hậu cung. Khác với hầu hết các ngôi đền ở đồng bằng Bắc Bộ vốn sử dụng khung gỗ làm chủ đạo, toàn bộ hệ thống chịu lực và trang trí của tòa Trung tế tại đây—bao gồm mười sáu cột cái và cột quân, hệ thống xà ngang, xà dọc, câu đầu, kẻ hiên, bẩy đá, ngưỡng cửa, bậc thềm cho tới sập thờ và hương án—đều được chế tác hoàn toàn từ đá xanh nguyên khối.
Điều khiến giới kiến trúc sư kinh ngạc ở tòa Trung tế bằng đá của đền Tiên La là kỹ thuật liên kết mộng đá chính xác tuyệt đối như mộng gỗ, giúp công trình đứng vững qua hàng thế kỷ mưa bão. Trên bề mặt cứng rắn của những cột đá cao hơn bốn mét cùng hệ thống xà đá, các nghệ nhân điêu khắc thế kỷ XIX đã chạm nổi hàng trăm bức phù điêu sống động. Bốn mặt cột đá phía trước chạm đôi câu đối chữ Hán ca ngợi công đức Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân xen lẫn hình rồng uốn lượn trong mây lửa; các cột quân và kẻ đá khắc họa cảnh phượng hàm thư, lân vờn cầu, rùa đội hạc và hoa sen nở rộ, sánh ngang với những kiệt tác kiến trúc cổ tại chùa Keo.
Hệ thống cổ vật tại đền Tiên La và giá trị văn hiến
Trải qua gần hai nghìn năm lịch sử, đền Tiên La không chỉ bảo tồn được diện mạo kiến trúc đá – gỗ bề thế mà còn lưu giữ một kho tàng di vật, cổ vật và thư tịch Hán Nôm phong phú. Mỗi hiện vật nơi đây đều là một chứng tích lịch sử xác thực, phản ánh sinh động truyền thống tôn vinh người phụ nữ anh hùng trong văn hóa Việt Nam.
Sắc phong lịch đại, ngọc phả cổ và hệ thống hoành phi
Trong kho tàng tư liệu thành văn đang được bảo quản cẩn mật tại di tích, quý giá bậc nhất là cuốn Ngọc phả cổ ghi chép đầy đủ thân thế, cuộc đời và sự nghiệp đánh giặc cứu nước của nữ tướng Vũ Thị Thục cùng mười tám đạo sắc phong của các vương triều Lê Trung Hưng, Tây Sơn và Nguyễn. Các đạo sắc phong này đều dùng những mỹ tự trang trọng nhất như Đông Nhung Đại Tướng Quân Vũ Thị Thục Nương, Thượng Đẳng Tối Linh Thần, khẳng định vị thế quốc mẫu linh thiêng của bà trong hệ thống thần điện quốc gia.
Bên cạnh hệ thống sắc phong, không gian nội tự từ tòa Đại bái, tòa Trung tế bằng đá đến tòa Hậu cung của đền Tiên La còn quy tụ hàng chục bức hoành phi, đại tự và câu đối cổ chạm khắc trên gỗ quý sơn son thếp vàng hoặc khắc trực tiếp vào cột đá xanh. Nổi bật ngay gian trung tâm là các bức đại tự mang dòng chữ Hán Bát Nạn Tướng Quân, Tiết Liệt Thiên Thu và Đa Cương Thánh Mẫu. Nhiều câu đối cổ tại đền gắn liền với truyền thống văn chương khoa bảng vùng Sơn Nam Hạ—mạch nguồn hiếu học tiêu biểu từ không gian Từ đường Lê Quý Đôn trên cùng địa bàn huyện Hưng Hà—ca ngợi chiến công Mê Linh lẫy lừng và vẻ đẹp non nước vùng đất Tiên La.
Tượng thờ Bát Nạn Đại Tướng Quân và pháp khí cổ truyền
Bước qua tòa Trung tế tiến vào không gian thâm nghiêm của tòa Hậu cung nằm ngay phía trên phần mộ cổ trên đỉnh gò Kim Quy, tâm điểm linh thiêng nhất của đền Tiên La là pho tượng đồng Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân Vũ Thị Thục ngự trên khám thờ chạm rồng lộng lẫy. Pho tượng được đúc theo tỷ lệ người thật với gương mặt phúc hậu, đoan trang nhưng ánh lên vẻ uy nghi của bậc tướng lĩnh cầm quân, đứng hầu hai bên tả hữu là tượng các vị nữ tỳ và bộ tướng thân cận.
Ngoài hệ thống tượng thờ, đền Tiên La còn lưu giữ hàng trăm cổ vật, đồ tế khí có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX thuộc nhiều chất liệu quý: - Hệ thống đồ đá cổ: Sập đá nguyên khối chạm tứ linh đặt tại Trung tế, hai hương án đá chạm hoa văn cánh sen, đôi nghê đá chầu trước Nghi môn, cùng chiếc giếng ngọc cổ dưới chân gò Kim Quy ghép đá xanh quanh năm nước trong vắt. - Hệ thống đồ đồng và kim hoàn: Quả chuông đồng cổ đúc thời Nguyễn, bộ bát bửu, đỉnh đồng, hạc đồng và các đồ trang sức, mũ trụ thờ được chạm trổ tinh xảo bởi bàn tay các nghệ nhân kế thừa tinh hoa của làng chạm bạc Đồng Xâm. - Hệ thống đồ gỗ sơn son thếp vàng: Ba cỗ kiệu bát cống và kiệu võng chạm rồng phượng dùng trong đại lễ rước nước trên sông Tiên Hưng, ngai thờ, bài vị, đôi hạc gỗ cưỡi rùa cùng bộ chấp kích cổ truyền.

Sức sống văn hóa đền Tiên La trong đời sống tinh thần bản địa
Không dừng lại ở giá trị của một Di tích lịch sử văn hóa quốc gia tĩnh tại, đền Tiên La từ hàng nghìn năm qua vẫn luôn là tâm điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh sôi động của cư dân vùng châu thổ sông Hồng. Tinh thần yêu nước, ý chí tự cường và đức hy sinh cao cả của nữ tướng Vũ Thị Thục đã thấm sâu vào phong tục và đời sống nghệ thuật dân gian quê hương.
Không gian lễ hội tháng Ba và nghi thức rước nước
Hằng năm, cứ vào độ tháng Ba âm lịch—thời điểm kỷ niệm ngày hóa của Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân (ngày mười bảy tháng Ba năm Quý Mão 43)—nhân dân địa phương cùng du khách thập phương lại hội tụ về bên bờ sông Tiên Hưng để tham dự lễ hội đền Tiên La. Diễn ra từ ngày mười đến ngày hai mươi tháng Ba âm lịch, lễ hội đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2016 nhờ bảo lưu nguyên vẹn hệ thống nghi lễ cổ truyền.
Phần lễ tại đền Tiên La mở đầu bằng đại lễ rước bộ và rước thủy trang nghiêm. Đoàn thuyền rồng rẽ sóng ra giữa dòng sông Tiên Hưng thực hiện nghi thức lấy nước thiêng đựng vào chóe sứ rồi rước về tòa Trung tế bằng đá và Hậu cung để làm lễ mộc dục và đại tế Thánh Mẫu. Trong làn khói trầm quyện tỏa trên đỉnh gò Kim Quy, tiếng đọc chúc văn hùng hồn hòa cùng các làn điệu chầu văn và những vở diễn mượt mà thuộc di sản nghệ thuật hát Chèo Thái Bình, cùng các trò chơi dân gian thượng võ như đấu vật, đánh đáo, cờ tướng, kéo co, tạo nên bức tranh văn hóa cộng đồng giàu bản sắc.
Giá trị bảo tồn di sản trong mạch nguồn văn hiến
Trong cấu trúc không gian văn hóa vùng hạ lưu sông Hồng và sông Luộc, đền Tiên La hợp cùng cụm di tích đền Buộm, chùa Kim Quy và đình Bơn tạo thành quần thể di tích tưởng niệm Bát Nạn Đông Nhung Đại Tướng Quân hoàn chỉnh. Xa hơn nữa, ngôi đền nằm trên trục kết nối giao thoa mật thiết với các làng nghề cổ truyền trứ danh như làng dệt khăn Phương La, góp phần khẳng định bề dày lịch sử ngàn năm của vùng đất địa linh nhân kiệt.
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị Di tích lịch sử văn hóa quốc gia đền Tiên La ngày nay luôn được chính quyền và cộng đồng cư dân bản địa thực hiện theo nguyên tắc gìn giữ tối đa yếu tố gốc của kiến trúc Tiền nhất hậu đinh và tòa Trung tế bằng đá, đồng thời lan tỏa tinh thần yêu chuộng hòa bình, đạo lý uống nước nhớ nguồn tới thế hệ trẻ. Nhằm phục vụ công tác tra cứu, nghiên cứu và quảng bá kho tàng di sản văn hóa dân tộc trên nền tảng số, chuyên trang Hưng Yên NSSC liên tục cập nhật hệ thống hồ sơ bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử tiêu biểu. Trải qua gần hai mươi thế kỷ, đền Tiên La trên đỉnh gò Kim Quy vẫn mãi là biểu tượng rạng ngời của khí phách phụ nữ Việt Nam anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hưng Yên.
Bài liên quan
Đền Trần Thái Bình - Quần thể lăng miếu các vị vua triều Trần nơi đất phát tích Long Hưng
Đền Trần Thái Bình tại làng Tam Đường lưu giữ hệ thống lăng mộ các vị vua đầu triều Trần cùng không gian kiến trúc linh thiêng trên vùng đất phát tích Long Hưng.
Chùa Keo - Kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền gần bốn thế kỷ nơi châu thổ sông Hồng
Chùa Keo là di tích quốc gia đặc biệt lưu giữ 17 công trình gỗ lim thế kỷ XVII cùng gác chuông ba tầng mái kỳ vĩ và truyền thống thờ Thiền sư Dương Không Lộ.
Chùa Chuông Phố Hiến - Danh lam cổ tự và kiệt tác kiến trúc thời Hậu Lê
Chùa Chuông Phố Hiến (Kim Chung Tự) nổi bật với kiến trúc Nội công ngoại quốc thời Hậu Lê, hệ thống tượng Phật đất nung độc đáo và bia đá cổ dựng năm 1711.



