Làng đúc đồng Lộng Thượng - Hồn lửa luyện kim gần chín thế kỷ nơi đất Đại Đồng
NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trên vùng đất cổ Đại Đồng giàu truyền thống văn hiến thuộc huyện Văn Lâm, làng đúc đồng Lộng Thượng (tên nôm là làng Rồng) từ gần chín thế kỷ qua vẫn ngày đêm rực hồng ánh lửa lò bầu nấu đồng. Tiếng búa gò đồng, tiếng chạm khắc hoa văn hòa cùng khói lò đất sét trấu đã hun đúc nên một trong những trung tâm luyện kim thủ công lâu đời và danh tiếng bậc nhất vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.
Dòng chảy lịch sử gần chín thế kỷ của làng đúc đồng Lộng Thượng
Không chỉ là một làng nghề thủ công đơn thuần, làng đúc đồng Lộng Thượng lưu giữ trong mình lịch sử gần chín trăm năm hình thành và phát triển gắn liền với quá trình hưng thịnh của Phật giáo cùng văn hóa tâm linh Đại Việt. Trải qua các triều đại Lý – Trần – Lê – Nguyễn, ngọn lửa luyện kim nơi làng Rồng xã Đại Đồng chưa bao giờ tắt.
Truyền thống luyện kim khởi nguồn từ triều đại nhà Lý
Theo thần tích và tư liệu lịch sử lưu giữ tại địa phương, cội nguồn của làng đúc đồng Lộng Thượng bắt đầu từ thế kỷ XII dưới triều đại vua Lý Thánh Tông và vua Lý Nhân Tông, giai đoạn đất nước bước vào kỷ nguyên phục hưng văn hóa Phật giáo dưới sự nhiếp chính tài ba của Nguyên phi Ỷ Lan. Tương truyền, Quốc sư Khổng Minh Không trong hành trình vân du hoằng pháp qua vùng đất cổ Siêu Loại – Đại Đồng đã truyền dạy kỹ thuật luyện đất làm khuôn, nấu đồng đúc chuông và tạo tác tượng Phật cho cư dân bản địa.
Kế tục mạch nguồn kỹ nghệ từ thời Lý, đến các thế kỷ sau, những bậc tiền nhân tài hoa như Tổ nghề đúc đồng Phạm Quốc Tài cùng các dòng họ lớn tại vùng Đại Đồng đã dày công cải tiến kỹ thuật pha chế hợp kim, mở rộng quy mô sản xuất và truyền dạy nghề cho dân làng các thôn Lộng Thượng, Văn Ổ, Xuân Phao, Bùng Đông, Đồng Xá. Để tri ân công đức Tiên Tổ mở nghề, dân làng Lộng Thượng đã lập đền thờ và tạc tượng Tổ sư phụng bái trang nghiêm qua nhiều thế hệ.
Mạch văn hóa gắn kết quần thể cổ tự vùng Đại Đồng
Sự phát triển rực rỡ của làng đúc đồng Lộng Thượng suốt thời kỳ Lê Trung Hưng và triều Nguyễn có mối liên hệ hữu cơ với không gian văn hóa tín ngưỡng dày đặc quanh vùng Đại Đồng – Văn Lâm. Nằm ngay sát quần thể di sản làng cổ Nôm, danh lam chùa Nôm (Linh Thông Cổ Tự) và ngôi cổ tự thời Trần chùa Thái Lạc, xóm thợ Lộng Thượng chính là trung tâm cung ứng pháp khí đồng cho hàng trăm ngôi đình, đền, chùa khắp vùng Kinh Bắc và trấn Sơn Nam:
- Chế tác pháp khí cho các đại danh lam: Nhiều quả đại hồng chung, khánh đồng, đỉnh đồng và pho tượng Phật cổ kính tại chùa Chuông Phố Hiến cũng như hệ thống đền đài thuộc Khu di tích Phố Hiến đều mang đậm dấu ấn bàn tay tài hoa của các hiệp thợ vùng Đại Đồng.
- Giao thương sầm uất cùng chợ Nôm và kinh kỳ: Từ bến sông Như Quỳnh và chợ Nôm cổ kính, các phường thợ Lộng Thượng vừa giao thương nguyên liệu đồng thoi, thiếc trắng với kinh thành Hoàng thành Thăng Long, vừa tạo nên diện mạo văn hóa làng nghề trù phú sánh đôi cùng thức quà quê bánh gai Đại Đồng.
- Trụ cột giữ nghề của vùng đất Đại Đồng: Trải qua nhiều biến động lịch sử khiến một số thôn lân cận chuyển đổi sinh kế, thôn Lộng Thượng vẫn kiên cường giữ trọn các lò đúc truyền thống, trở thành hạt nhân bảo tồn nghề luyện kim cổ truyền của cả vùng.
| Tiêu chí bách khoa di sản | Nội dung ghi nhận tại làng đúc đồng Lộng Thượng | Giá trị lịch sử và văn hóa bản địa |
|---|---|---|
| Tên gọi và vị trí | Thôn Lộng Thượng (làng Rồng xã Đại Đồng), huyện Văn Lâm | Trung tâm đúc đồng cổ truyền liền kề quần thể di sản vùng Nôm |
| Niên đại hình thành | Khởi nguồn từ thế kỷ XII (triều đại nhà Lý), hưng thịnh thời Lê – Nguyễn | Gần chín trăm năm duy trì liên tục nghề luyện kim cổ truyền |
| Bậc tiền nhân truyền nghề | Quốc sư Khổng Minh Không và cụ Phạm Quốc Tài | Khai sáng kỹ pháp làm khuôn, pha chế hợp kim và lập phường hội đúc đồng |
| Kỹ thuật khuôn đúc | Đắp khuôn đất sét trộn trấu, bột giấy gió và bùn ao luyện kỹ | Chịu nhiệt độ trên 1.200 độ C, giúp bề mặt đồng đúc láng mịn và sắc nét |
| Quy trình luyện kim | Nung chảy hợp kim đồng đỏ và đồng vàng trong lò bầu nấu đồng truyền thống | Kết hợp kỹ thuật rót đồng và chạm ám tạo tác hoa văn tinh xảo |
| Dòng sản phẩm tiêu biểu | Bộ đồ thờ tam sự ngũ sự, tượng đồng và đại hồng chung, trống đồng | Phục vụ không gian văn hóa tâm linh và bảo tồn di sản mỹ thuật dân tộc |
Bí quyết làm khuôn và nấu hợp kim tại làng đúc đồng Lộng Thượng
Để tạo nên một tác phẩm đồng có dáng vẻ uy nghiêm, tiếng ngân vang ấm và tuổi thọ hàng trăm năm, các nghệ nhân tại làng đúc đồng Lộng Thượng phải tuân thủ quy trình chế tác thủ công gồm sáu khâu cốt lõi hết sức nghiêm ngặt.
Kỹ thuật luyện đất sét đồng chiêm trộn tro trấu
Trong nghề đúc đồng cổ truyền, các bậc thợ cả vùng Lộng Thượng luôn tâm niệm "nhất khuôn, nhì đồng" để nhấn mạnh tầm quan trọng quyết định của khâu làm khuôn. Nguyên liệu chính để đắp khuôn đất sét trộn trấu là loại đất sét dẻo khai thác ở tầng sâu ruộng chiêm trũng xã Đại Đồng, đem phơi khô, đập nhỏ rồi ngâm ủ kỹ với trấu thóc hoặc tro trấu, bột chịu nhiệt và giấy gió giã nhuyễn.
Cấu tạo của một bộ khuôn đúc tại làng đúc đồng Lộng Thượng gồm hai phần tách biệt là khuôn ngoài (khuôn âm bản) và cốt trong (thao đất tạo độ rỗng cho sản phẩm).
Nghệ thuật canh lửa lò bầu và pha chế hợp kim
Song song với kỹ thuật làm khuôn, bí quyết pha chế hợp kim đồng đỏ và đồng vàng cùng nghệ thuật vận hành lò bầu nấu đồng truyền thống chính là thước đo tay nghề của người thợ cả tại làng đúc đồng Lộng Thượng.
- Tỷ lệ pha chế hợp kim theo công năng: Khi đúc chuông chùa và khánh đồng, người thợ dùng đồng đỏ tinh khiết pha với thiếc trắng theo tỷ lệ "bảy đồng ba thiếc" hoặc "tám đồng hai thiếc" để tạo âm thanh ngân dài; khi đúc đỉnh thờ, hạc thờ hay chân nến thì dùng đồng vàng hoặc đồng nồi để sắc kim loại sáng bóng và dễ chạm khắc.
- Kỹ thuật canh lửa qua sắc khói lò bầu: Chiếc lò bầu đắp bằng đất sét chịu lửa trộn rơm băm nhuyễn được đốt bằng than cốc và củi nhãn; người thợ cả chỉ cần quan sát ngọn lửa chuyển từ màu đỏ sẫm sang sắc xanh biếc ánh trắng cùng làn khói mỏng là biết đồng trong nồi nấu đã đạt độ chín tới trên một nghìn hai trăm độ C.
- Khử bọt xỉ trước giờ rót khuôn: Trước khi nhấc nồi đồng ra khỏi lò, nghệ nhân dùng thanh gỗ tươi khuấy đều và hớt sạch lớp xỉ nổi trên bề mặt để dòng kim loại hoàn toàn tinh khiết.

Công đoạn rót đồng nóng chảy và làm nguội chạm tỉa
Khoảnh khắc kịch tính và đòi hỏi sự phối hợp ăn ý nhất tại làng đúc đồng Lộng Thượng là bước thực hiện kỹ thuật rót đồng và chạm ám hoàn thiện sản phẩm. Khi dòng đồng nóng chảy rực sáng như nham thạch được khiêng từ lò bầu nấu đồng truyền thống tới miệng đậu rót của khuôn đất đã ghép chặt, người thợ cả phải nghiêng nồi rót một mạch đều tay, dứt khoát để kim loại lấp đầy mọi khe kẽ hoa văn nhỏ nhất mà không tạo bọt khí hay rỗ mặt.
Sau khi khuôn đồng nguội dần, người thợ tiến hành dỡ khuôn đất để lộ ra phôi đồng thô, tiếp đó bước vào công đoạn gia công nguội gồm cắt bỏ đậu rót, mài giũa bề mặt, hàn sửa chi tiết và dùng bộ đục thép chạm tỉa lại các đường nét rồng phượng, mây xoắn, chữ Hán Nôm.
Những dòng khí vật tâm linh tiêu biểu của làng đúc đồng Lộng Thượng
Nhờ làm chủ kỹ thuật luyện kim và tạo hình điêu luyện, làng đúc đồng Lộng Thượng đã định hình bản sắc riêng biệt trên bản đồ mỹ nghệ Việt Nam với hệ thống sản phẩm đồ thờ tâm linh và pháp khí Phật giáo vô cùng chuẩn mực. Mỗi tác phẩm xuất xưởng từ làng Rồng xã Đại Đồng đều tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc đăng đối và biểu tượng mỹ thuật cổ truyền.
Đỉnh đồng, hạc thờ và bộ khí vật tam sự ngũ sự
Dòng sản phẩm chủ lực gắn liền với tên tuổi của làng đúc đồng Lộng Thượng qua nhiều thế kỷ là các bộ đồ thờ tam sự ngũ sự (gồm đỉnh đồng đặt ở chính giữa kết hợp đôi hạc chầu cưỡi lưng rùa và đôi chân nến chạm tứ linh), cùng bát hương, mâm bồng, lọ hoa, ống hương, đài thờ và ngai khám đồng.
Trên thân đỉnh đồng và bụng bát hương, các nghệ nhân thường chạm nổi hình tượng song long chầu nguyệt, rồng cuốn thủy hoặc dải hoa sòi, hồi văn chữ T kết hợp chạm chữ Phúc – Lộc – Thọ, Đức Lưu Quang bằng lối thư pháp uyển chuyển.

Đại hồng chung ngân vang và tượng Phật cỡ lớn
Bên cạnh đồ thờ gia tiên, các nghệ nhân cao niên tại làng đúc đồng Lộng Thượng còn nắm giữ tuyệt kỹ đúc tượng đồng và đại hồng chung có trọng lượng từ vài trăm kilôgam đến hàng chục tấn cho các ngôi chùa, đền miếu và khu tưởng niệm lịch sử trên cả nước.
- Tạo tác thần thái từ mẫu tượng đất sét: Trước khi làm khuôn đúc, nghệ nhân phải đắp mẫu tượng bằng đất sét nhiều tháng trời để chỉnh sửa từng nếp áo cà sa, dáng ngồi kiết già trên đài sen và nụ cười từ bi trên gương mặt đức Phật.
- Bí quyết lấy tiếng chuông ngân vang: Khi đúc đại hồng chung, người thợ cả phải tính toán chính xác độ dày của vành miệng chuông (vành âm), độ cong của vòm thân chuông và núm gõ để khi dùi gỗ chạm vào, tiếng chuông ngân lên trầm hùng, vang xa hàng dặm mà không bị rè tiếng.
- Phục dựng trống đồng Đông Sơn tinh xảo: Nhiều xưởng đúc tại Lộng Thượng còn chế tác thành công các phiên bản trống đồng Ngọc Lũ, Hoàng Hạ với mặt trống chạm ngôi sao nhiều cánh, đàn chim Lạc và thuyền chiến sắc nét tới từng milimét.
Bảo tồn di sản luyện kim cổ truyền tại làng đúc đồng Lộng Thượng
Trải qua gần chín trăm năm thăng trầm, làng đúc đồng Lộng Thượng hiện vẫn duy trì hàng chục hộ gia đình và cơ sở chế tác truyền thống đỏ lửa quanh năm tại xã Đại Đồng.
Giữ lửa nghề cha ông qua bàn tay thợ trẻ bản địa
Sức sống bền bỉ của làng đúc đồng Lộng Thượng được tiếp nối nhờ truyền thống cha truyền con nối trong từng gia đình, dòng họ. Ngay từ khi còn nhỏ, thế hệ trẻ trong làng đã quen thuộc với mùi đất sét nung, tiếng bễ thổi lò rào rạt và được các bậc nghệ nhân lão thành kèm cặp từ những việc nhỏ như sàng đất, trộn trấu, giũa mài phôi đồng cho tới kỹ thuật pha chế hợp kim đồng đỏ và đồng vàng phức tạp.
Việc kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm cảm lửa bí truyền của các bậc thợ già với sự nhạy bén trong thiết kế mẫu mã của lớp thợ trẻ đã giúp sản phẩm của làng ngày càng tinh xảo, đáp ứng những công trình văn hóa tâm linh quy mô lớn. Những danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, bàn tay vàng làng nghề được trao tặng cho các thợ giỏi xã Đại Đồng chính là sự ghi nhận xứng đáng đối với nỗ lực gìn giữ nghề luyện kim cổ truyền.
Kết nối không gian trải nghiệm văn hóa làng nghề
Với lợi thế nằm ngay trên trục di sản văn hóa phía bắc của tỉnh kết nối cùng quần thể di tích vùng Nôm, làng đúc đồng Lộng Thượng đang trở thành điểm đến văn hóa trải nghiệm giàu sức hút. Du khách và các nhà nghiên cứu khi ghé thăm làng Rồng có dịp tận mắt chứng kiến quy trình đắp khuôn đất sét trộn trấu, ngắm nhìn dòng đồng đỏ rực tuôn chảy từ lò bầu và lắng nghe câu chuyện gần chín thế kỷ giữ nghề của cư dân vùng Đại Đồng.
Trải qua gần chín thế kỷ kể từ ngày những lò nấu đồng đầu tiên bừng sáng dưới triều Lý, làng đúc đồng Lộng Thượng vẫn giữ trọn cốt cách tinh xảo trong từng bộ đồ thờ tam sự ngũ sự cũng như những pho tượng đồng và đại hồng chung ngân vang. Nhằm bảo tồn và lan tỏa kho tàng tri thức di sản làng nghề truyền thống quý giá của quê hương, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa toàn diện phục vụ cộng đồng và độc giả cả nước.
NSSC Hưng Yên
hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hưng Yên.
Bài liên quan
Lễ hội đền Trần Thái Bình - Hào khí Đông A nơi đất phát tích Long Hưng
Lễ hội đền Trần Thái Bình diễn ra từ 13 đến 18 tháng Giêng tại làng Tam Đường với nghi lễ bái yết sơn lăng, rước nước sông Hồng và hội thi cỗ cá cổ truyền.
Lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung - Thiên tình sử bất tử bên dòng sông Hồng
Lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung diễn ra tháng Hai âm lịch tại đền Đa Hòa và đền Dạ Trạch với nghi thức rước nước trên sông Hồng cùng điệu hát trống quân cổ.
Lễ hội chùa Keo - Không gian di sản phi vật thể nơi cổ tự Thần Quang
Lễ hội chùa Keo diễn ra hai kỳ xuân thu tại xã Duy Nhất tôn vinh Thiền sư Dương Không Lộ qua nghi thức rước kiệu Đức Thánh, múa ếch vồ và đua trải trên sông.



