Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội chùa Keo - Không gian di sản phi vật thể nơi cổ tự Thần Quang

Được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, lễ hội chùa Keo là một trong những sinh hoạt tín ngưỡng và diễn xướng dân gian cổ kính bậc nhất vùng châu thổ hạ lưu sông Hồng nhằm tưởng niệm Quốc sư triều Lý cùng truyền thống Phật giáo bản địa.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn rước kiệu và lọng thần uy nghiêm trong mùa lễ hội chùa Keo truyền thống

Tại không gian cổ kính của ngôi danh lam bốn trăm năm tuổi bên triền đê tả ngạn sông Hồng thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, lễ hội chùa Keo từ lâu đã định hình như một biểu tượng văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi độ xuân về hay khi gió thu se lạnh tràn qua gác chuông gỗ lim ba tầng mái, mùa hội lại đánh thức mạch nguồn di sản thời Lý – Lê Trung Hưng qua những nghi thức rước kiệu và diễn xướng cổ truyền.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội chùa Keo bên dòng sông Hồng

Không đơn thuần là kỳ sinh hoạt tín ngưỡng theo lịch tiết nông nghiệp, lễ hội chùa Keo kết tinh lịch sử hơn chín thế kỷ phụng thờ Phật pháp gắn liền với công đức của bậc Quốc sư triều Lý. Toàn bộ cấu trúc lễ thức trong mùa hội phản ánh sâu sắc quá trình khai hoang lập ấp, trị thủy sông Hồng và đời sống tâm linh Tiền Phật hậu Thánh của cư dân vùng hạ lưu.

Dấu ấn cuộc đời hành đạo của Quốc sư thời Lý

Theo bi ký khắc năm 1632 và tư liệu địa chí vùng Sơn Nam Hạ do nhà bác học Lê Quý Đôn khảo cứu, cội nguồn mùa hội gắn liền với thân thế và sự nghiệp của Thiền sư Dương Không Lộ (1016–1094). Xuất thân trong gia đình ngư phủ làm nghề chài lưới bên sông Giao Thủy, ngài sớm thấm nhuần giáo lý Thiền tông dòng Vô Ngôn Thông và khởi dựng Nghiêm Quang Tự vào năm 1061 dưới triều vua Lý Thánh Tông để thuyết pháp độ sinh.

Sinh thời, Thiền sư Dương Không Lộ nổi danh khắp kinh thành Hoàng thành Thăng Long nhờ tài y thuật chữa bệnh cứu người, khuyến khích dân làng mở mang nghề nông tang và truyền dạy kỹ nghệ đúc đồng. Sau khi Quốc sư viên tịch ngày mùng ba tháng Sáu năm Giáp Tuất (1094), triều đình nhà Lý ban sắc chỉ mở rộng ngôi cổ tự và năm Đại Định thứ tám (1167) đổi tên thành Thần Quang Tự, mở đầu truyền thống mở hội xuân thu tưởng niệm vị Thánh Tổ hộ quốc an dân.

Mạch nguồn di cư từ hương Giao Thủy về Dũng Nhuệ

Suốt hơn năm thế kỷ tồn tại trên vùng bãi bồi cổ hương Giao Thủy (làng Keo), Thần Quang Tự là trung tâm hành hương lớn bậc nhất vùng duyên hải Bắc Bộ. Năm Tân Hợi (1611), trận đại hồng thủy trên sông Hồng làm sạt lở dải đất ven sông, cuốn trôi nền móng ngôi chùa cổ cùng xóm làng Giao Thủy, buộc cư dân làng Keo chia làm hai nhánh vượt sông lập nghiệp.

Nhánh cư dân di cư sang phía tả ngạn sông Hồng dừng chân tại trang Dũng Nhuệ (nay thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư) lập nên làng Keo Thượng. Dưới sự hưng công của vợ chồng Quận công Hoàng Nhân Dũng và chuẩn tấu của chúa Trịnh Tráng, năm Canh Ngọ (1630), đại công trình chùa Keo mới được khởi dựng bằng gỗ lim trên diện tích năm vạn tám nghìn mét vuông và hoàn thành năm 1632. Cùng với mười bảy công trình kiến trúc Nội công ngoại quốc, cư dân làng Keo vẫn gìn giữ trọn vẹn quy nghi lễ tiết từ đất tổ Giao Thủy, tạo nên bản sắc độc bản cho lễ hội chùa Keo suốt gần bốn thế kỷ.

Hai mùa mở hội xuân thu đặc sắc của lễ hội chùa Keo

Nét độc đáo hiếm có của lễ hội chùa Keo so với nhiều lễ hội truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ là chu kỳ tổ chức hai mùa hội rõ rệt trong một năm âm lịch. Sự phân bổ thành kỳ hội mùa xuân và đại lễ mùa thu vừa đáp ứng nhịp điệu canh tác hai vụ lúa của cư dân nông nghiệp, vừa tôn vinh các dấu mốc sinh thần, hóa thân của Đức Thánh Tổ.

Hội xuân mùng bốn tháng Giêng cầu phúc nông nghiệp

Khi sắc xuân vừa chạm ngõ các làng quê ven đê sông Hồng, hội xuân mùng bốn tháng Giêng tại cổ tự tưng bừng khai mở ngay những ngày đầu năm mới. Kỳ hội xuân mang đậm sắc thái lễ hội nông nghiệp cầu mùa, cầu phúc lành và khởi đầu chu kỳ lao động của cư dân vùng trũng lúa nước. Ngay từ sáng sớm mùng bốn Tết, các giáp trong làng Keo đã tề tựu trước sân Tam quan nội để mở cửa đền Thánh và dâng hương bái Phật.

Tâm điểm thu hút cộng đồng trong hội xuân mùng bốn tháng Giêng là hai cuộc thi tài dân gian gắn với tập quán đồng bằng gồm thi bắt vịt và thổi cơm cần quanh hồ Tiền và sân chùa. Trong hội thi nấu cơm, các chàng trai khỏe mạnh của bốn giáp vừa chạy quanh hồ lấy nước, vừa kéo lửa bằng bùi nhùi rơm và giữ ngọn lửa đều đặn để nồi cơm chín dẻo thơm dâng cúng Thánh, thể hiện sự khéo léo và ước vọng mưa thuận gió hòa quanh năm.

Đại lễ mùa thu tháng Chín tưởng niệm Thánh Tổ

Nếu hội xuân diễn ra gọn ghẽ trong ngày đầu năm thì kỳ hội thu tháng Chín âm lịch (từ ngày mười đến ngày mười lăm tháng Chín âm lịch hằng năm) mới là kỳ đại lễ chính thức và quy mô nhất của lễ hội chùa Keo. Thời điểm trung tuần tháng Chín âm lịch được dân làng chọn theo nguyên tắc "xuân thu nhị kỳ" kết hợp kỷ niệm một trăm ngày sau lễ húy kỵ của Thiền sư Dương Không Lộ (mùng ba tháng Sáu) và ngày đản sinh của ngài (mười bốn tháng Chín âm lịch).

Trong sáu ngày diễn ra hội thu tháng Chín âm lịch, toàn bộ không gian từ bến sông Hồng vào tới nội tự Thần Quang Tự trở thành bảo tàng diễn xướng sống động. Lịch trình nghi lễ được phân công chặt chẽ: ngày mùng mười làm lễ mở cửa đền Thánh (Lễ Khai chỉ); ngày mười một và mười hai các giáp dâng lễ vật, tế lễ và bơi trải; ngày mười ba rước kiệu kỷ niệm Bách nhật Thánh hóa; ngày mười bốn đại lễ rước kiệu kỷ niệm ngày sinh Đức Thánh; và ngày mười lăm làm lễ tế tạ đóng cửa cung cấm.

Kỳ lễ hội và Ngày âm lịchNghi thức tâm linh trọng tâmHoạt động diễn xướng và trò hội dân gianÝ nghĩa văn hóa và lịch sử
Hội xuân mùng bốn tháng GiêngLễ dâng hương khai xuân tại khu Tam Bảo và đền ThánhHội thi bắt vịt và thổi cơm cần, kéo lửa nấu cơm chạy quanh hồ TiềnCầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và khích lệ lao động đầu năm
Ngày 10 tháng 9 âm lịch (Khai hội thu)Lễ Khai chỉ mở cửa cung cấm đền thờ Thiền sư Dương Không LộTrống hội, chiêng đồng ngân vang từ tòa gác chuông gỗ lim ba tầng máiĐánh thức không gian linh thiêng, mở đầu kỳ đại lễ mùa thu
Ngày 11 – 12 tháng 9 âm lịchLễ tế của các giáp và nhân dân thập phương tại tòa Giá RoiKhai mạc hội đua trải trên sông Hồng, giao lưu nghệ thuật hát Chèo Thái BìnhTái hiện đời sống sông nước Giao Thủy xưa và gắn kết tình làng nghĩa xóm
Ngày 13 tháng 9 âm lịch (Bách nhật)Đại lễ rước kiệu Đức Thánh tuần du quanh khuôn viên cổ tựTrình diễn điệu múa ếch vồ và chèo trải cạn tại tòa Giá RoiMô phỏng hành trình vân du và hồi hương bằng đường thủy của Quốc sư
Ngày 14 – 15 tháng 9 âm lịch (Chính hội)Lễ rước kiệu mừng Thánh Đản và lễ tế tạ đóng cửa đền ThánhChung kết bơi trải, đêm hội hoa đăng và ngâm thơ dưới chân gác chuôngKhép lại mùa hội viên mãn, bảo tồn quy nghi cổ truyền bốn thế kỷ

Nghi thức rước kiệu và diễn xướng cổ truyền tại lễ hội chùa Keo

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội chùa Keo được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017 chính là hệ thống nghi lễ cổ truyền bảo lưu nguyên trạng từ thế kỷ XVII. Từng bước chân kiệu rước, từng nhịp trống chầu hay động tác múa thiêng đều tuân thủ nghiêm ngặt điển chế truyền đời của bốn mươi hai giáp làng Keo xưa.

Nghi lễ khai chỉ và đoàn rước kiệu Đức Thánh

Mở đầu chuỗi nghi lễ mùa hội thu là nghi thức Khai chỉ diễn ra sáng ngày mười tháng Chín âm lịch tại khu đền Thánh. Trong tiếng nhạc bát âm trầm hùng bên chiếc hương án chùa Keo chạm rồng sơn son thếp vàng, vị chủ tế thay mặt dân làng thực hiện nghi thức mở ba lớp cửa gỗ lim của tòa Thượng Điện, mở ra mạch kết nối tâm linh giữa hậu thế với bậc Thánh Tổ triều Lý.

Nghi thức khai chỉ mở cửa đền Thánh cổ kính trong mùa lễ hội chùa Keo
Nghi thức khai chỉ mở cửa đền Thánh cổ kính trong mùa lễ hội chùa Keo

Cao trào trang nghiêm nhất của lễ hội chùa Keo là nghi thức rước kiệu Đức Thánh diễn ra vào hai ngày chính hội mười ba và mười bốn tháng Chín âm lịch. Đoàn rước quy tụ hàng trăm trai đinh được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các dòng họ trong làng, mặc trang phục truyền thống sắc đỏ, thắt lưng xanh chỉnh tề:

  • Đội hình nghi trượng tiền hô hậu ủng: Đi đầu đoàn rước là đội múa kỳ lân, cờ ngũ sắc, cờ thần, tiếp nối bằng đội bát bửu, chấp kích, lọng vàng, trống cái và phường bát âm tấu nhạc lưu thủy kim tiền suốt dọc đường rước.
  • Ba cỗ kiệu cổ sơn son thếp vàng: Tâm điểm đoàn rước gồm kiệu Hương đình đi trước, kiệu Long đình ở giữa và đại kiệu Bát cống đi sau cùng do hàng chục trai đinh đồng sức nâng trên vai, di chuyển từ đền Thánh qua Tam quan nội ra Tam quan ngoại rồi tuần du quanh hồ nước.
  • Đoàn thuyền rồng rước bộ tượng trưng: Đi kèm cỗ đại kiệu là mô hình thuyền gỗ chạm rồng sơn son và đôi ngựa hồng, ngựa bạch đặt trên bánh xe gỗ, tái hiện phương tiện đi lại bằng đường thủy trên sông Hồng và đường bộ vào kinh thành Thăng Long của Quốc sư.

Điệu múa ếch vồ và nghệ thuật chèo trải cạn

Bên cạnh đám rước kiệu uy nghi, lễ hội chùa Keo còn bảo lưu hai loại hình vũ đạo tâm linh độc đáo là điệu múa ếch vồ và chèo trải cạn (bơi chải cạn). Hai điệu múa này thuộc hệ thống "múa thờ" chỉ được trình diễn bởi các trai đinh làng Keo ngay trước hương án Đức Thánh tại tòa Giá Roi.

Trong điệu múa ếch vồ, mười hai thanh niên đóng khố đỏ, đầu chít khăn đỏ xếp thành hai hàng dọc đối diện nhau trước bệ thờ. Khi tiếng trống khẩu và chiêng điểm nhịp dứt khoát, các vũ công đồng loạt thực hiện động tác khuỵu gối, vươn tay và bật nhảy tiến lùi mô phỏng dáng điệu loài ếch đồng vồ mồi trên ruộng lúa, gửi gắm ước vọng trừ sâu bệnh bảo vệ mùa màng của cư dân trồng lúa nước.

Ngay sau đó là màn diễn xướng chèo trải cạn do mười hai trai đinh mặc áo đỏ, quần trắng, tay cầm mái dầm gỗ sơn đỏ biểu diễn trên nền gạch tòa Giá Roi. Dưới sự điều khiển của người cầm chịch gõ sênh ở đầu hàng, cả đội vừa hát khúc ca "Chèo bơi" cổ truyền vừa nghiêng mình khua mái chèo đồng đều theo nhịp sóng khoan nhặt, tái hiện cảnh đoàn thuyền hương Giao Thủy xưa chèo thuyền tiễn đưa Quốc sư lên kinh đô chữa bệnh cho vua Lý và đón ngài vinh quy trở về.

Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội chùa Keo

Trải qua gần bốn trăm năm kể từ ngày tái thiết ngôi cổ tự trên đất Dũng Nhuệ, lễ hội chùa Keo đã vượt qua khuôn khổ lễ hội làng để trở thành đại diện tiêu biểu cho văn hóa tâm linh vùng châu thổ sông Hồng. Sự hòa quyện giữa nghi lễ Phật giáo – Thánh tích với văn hóa dân gian đã tạo nên sức hấp dẫn bền bỉ của di sản trong đời sống đương đại.

Hội thi bơi trải trên sông và đêm thơ gác chuông

Vốn có cội nguồn từ cư dân vạn chài hương Giao Thủy ven sông Cái, hội thi bơi trải (đua thuyền) dưới nước luôn là phần hội sôi động nhất của lễ hội chùa Keo. Trên mặt hồ rộng trước Tam quan ngoại hoặc trên khúc sông Hồng chảy qua xã Duy Nhất, các đội trải đại diện cho các giáp cùng tranh tài quyết liệt trên những con thuyền chạm đầu rồng rực rỡ, thể hiện tinh thần thượng võ và ý chí đoàn kết vượt qua sóng gió của người dân vùng hạ lưu.

Không gian thuyền rồng hát giao duyên trên hồ nước trước Tam quan trong lễ hội chùa Keo
Không gian thuyền rồng hát giao duyên trên hồ nước trước Tam quan trong lễ hội chùa Keo

Khi màn đêm buông xuống trên mái ngói mũi hài cổ kính, không gian lễ hội chùa Keo lại lắng đọng trong vẻ đẹp thi vị của đêm hội hoa đăng, hát giao duyên trên thuyền rồng và bình thơ dưới chân gác chuông. Giữa ánh lung linh của hàng nghìn ngọn hoa đăng trên mặt hồ Tiền phẳng lặng, các nghệ nhân dân gian đứng trên thuyền rồng cất lên làn điệu mượt mà của nghệ thuật hát Chèo Thái Bình, đồng thời ngâm vang bài thơ thiền Ngôn hoài của Thiền sư Dương Không Lộ hòa cùng tiếng đại hồng chung trầm mặc ngân dài từ gác chuông gỗ lim.

Sức sống văn hiến kết nối cộng đồng cư dân châu thổ

Không chỉ bảo tồn kho tàng nghi thức cổ, lễ hội chùa Keo còn là dịp để cư dân địa phương tôn vinh những sản vật nông nghiệp tinh túy được bồi đắp từ phù sa sông Hồng. Trong mâm lễ phẩm dâng cúng Phật và Thánh Tổ của các gia đình vùng Vũ Thư, Đông Hưng luôn hiện diện đĩa bánh cáy làng Nguyễn dẻo thơm vị gừng mật cùng thức quả ngọt lành như nhãn lồng Hưng Yên, thể hiện tấm lòng thảo thơm hiếu kính dâng lên bậc tiền nhân.

Trên bản đồ di sản vùng đồng bằng sông Hồng, mùa hội tại Thần Quang Tự tạo nên mắt xích giao thoa mật thiết với chuỗi di tích lớn dọc hai bờ sông cái như quần thể đền Trần Thái Bình tại huyện Hưng Hà, khu di tích đền Trần Nam Định bên bờ nam sông Hồng và đô thị cổ Khu di tích Phố Hiến ở phía thượng lưu.

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội chùa Keo vẫn giữ trọn hồn cốt trang nghiêm của nghi thức rước kiệu Đức Thánh, nét khỏe khoắn của điệu múa ếch vồ, chèo trải cạn và âm vang trầm hùng của tiếng chuông cổ tự. Nhằm lưu giữ và lan tỏa hệ thống tri thức di sản phi vật thể quý báu của dân tộc, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác về các mùa hội truyền thống đặc sắc trên khắp mọi miền quê hương.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất