Bỏ qua đến nội dung

Làng hương xạ Cao Thôn - Hồn nghề thảo mộc hơn hai thế kỷ đất Phố Hiến

Định hình diện mạo một vùng di sản thủ công cổ truyền tại cửa ngõ thành phố Hưng Yên, làng hương xạ Cao Thôn chinh phục người thưởng lãm bằng nghệ thuật chế tác nhang thảo dược tỏa hương trầm ấm suốt bốn mùa lễ Tết.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nghệ nhân vận chuyển phên nứa phơi hương vòng thảo mộc dưới nắng tại làng hương xạ Cao Thôn

Nằm nép mình bên triền đê tả ngạn sông Hồng thuộc vùng đất cổ thành phố Hưng Yên, làng hương xạ Cao Thôn từ hơn hai thế kỷ qua vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp thanh bình của những ngõ xóm ngập tràn sắc vàng, sắc đỏ trên giàn phên phơi hương và mùi thơm thảo mộc dịu ngọt lan tỏa trong gió. Là một trong những cái nôi làm hương truyền thống lớn và lâu đời bậc nhất Việt Nam, vùng quê này nổi danh nhờ bí quyết phối trộn hàng chục vị thuốc bắc tự nhiên do các dòng tộc gìn giữ qua bao thế hệ.

Cội nguồn lịch sử hơn hai thế kỷ của làng hương xạ Cao Thôn

Lịch sử hình thành và phát triển của làng hương xạ Cao Thôn gắn liền với đời sống tín ngưỡng tâm linh cùng truyền thống giao thương phồn thịnh của vùng đất Phố Hiến xưa. Trải qua hơn hai trăm năm thăng trầm, cư dân thôn Cao thuộc xã Bảo Khê, thành phố Hưng Yên vẫn luôn tự hào về câu chuyện mở nghề đầy nhân văn của bậc tiền nhân.

Công đức truyền nghề của bà tổ Đào Thị Khương

Theo gia phả lưu giữ tại các dòng họ lớn trong làng cùng lời kể của các bậc cao niên tại xã Bảo Khê, nghề làm hương xạ truyền thống ở thôn Cao khởi nguồn từ khoảng cuối thế kỷ mười tám dưới thời hậu Lê. Tương truyền khi ấy, trong thôn có người con gái tài sắc, nết na tên là Đào Thị Khương (sinh năm 1763, mất năm 1829) rời quê hương đi lấy chồng xa và có cơ duyên học được bí quyết bào chế các vị thảo mộc kết hợp với xạ hương tự nhiên để se thành những nén hương thơm ngát. Nhờ trí thông minh và đôi bàn tay khéo léo, bà nhanh chóng nắm vững toàn bộ quy thức phối trộn dược liệu từ khâu chọn vị thuốc đến kỹ thuật tạo chất kết dính tự nhiên.

Với tấm lòng luôn đau đáu hướng về nơi chôn nhau cắt rốn bên dòng sông Hồng, sau khi thông tỏ nghề quý, bà tổ nghề Đào Thị Khương đã trở về quê nhà thôn Cao để tận tình truyền dạy toàn bộ bí quyết làm hương xạ cho họ hàng và dân làng cùng phát triển sinh kế. Nằm không xa trung tâm Khu di tích Phố Hiến và khu vực thương cảng Phố Hiến vốn có truyền thống giao lưu hàng hóa và dược liệu sầm uất, người dân thôn Cao đã nhanh chóng tiếp thu nghề mới, biến một xóm nhỏ thuần nông ven đê thành làng hương xạ Cao Thôn trứ danh khắp đồng bằng Bắc Bộ.

Nghi lễ giỗ tổ nghề tại nhà thờ họ Đào

Để tưởng nhớ công ơn khai sáng của vị ân nhân đã ban tặng nghề quý cho quê hương, sau khi bà tổ nghề Đào Thị Khương qua đời vào ngày hai mươi hai tháng Tám âm lịch năm Kỷ Sửu (1829), nhân dân thôn Cao đã tôn vinh bà là Tiên sư tổ nghề hương và lập ban thờ phụng trang nghiêm tại nhà thờ tổ họ Đào cùng đình làng Cao Thôn. Ngôi từ đường cổ kính nằm giữa làng không chỉ là chốn tâm linh thiêng liêng của con cháu dòng họ Đào mà còn là biểu tượng văn hóa hội tụ lòng biết ơn của toàn thể cộng đồng những người làm hương tại địa phương.

Hằng năm, cứ mỗi độ thu về vào đúng ngày hai mươi hai tháng Tám âm lịch, toàn thể các gia đình nghệ nhân trong làng hương xạ Cao Thôn lại tạm gác công việc thường nhật để tề tựu đông đủ tại nhà thờ tổ họ Đào cử hành đại lễ giỗ Tổ nghề. Trong làn khói trầm mặc tỏa ra từ những nén hương xạ tinh khiết nhất do chính tay các dòng họ trong làng dâng cúng, nghi thức tế Tổ diễn ra trang trọng theo đúng cổ lệ vùng văn hiến gắn với những di tích danh tiếng như Văn miếu Xích Đằng, nhắc nhở thế hệ con cháu giữ trọn đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Dấu mốc lịch sử và văn hóaThông tin cốt lõi tại thôn Cao (Bảo Khê)Ý nghĩa đối với sự phát triển làng nghề
Thời điểm khởi nguồn nghề cổCuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX dưới thời hậu Lê - đầu thời NguyễnĐặt nền móng cho hơn hai thế kỷ phát triển liên tục của nghề hương cổ truyền
Nhân vật khai sáng làng nghềTiên sư bà tổ nghề Đào Thị Khương (1763–1829), người con gái họ Đào thôn CaoTruyền dạy bí quyết phối trộn dược liệu thuốc bắc và kỹ thuật se hương cho dân làng
Không gian thờ tự Tổ nghềQuần thể đình làng Cao Thôn và nhà thờ tổ họ Đào tại xã Bảo KhêNơi lưu giữ sắc phong, bài vị và giáo dục truyền thống trọng nghề của cộng đồng
Ngày hội giỗ Tổ hằng nămTổ chức trang trọng vào ngày 22 tháng 8 âm lịch với lễ dâng hương phẩmThắt chặt tình đoàn kết giữa các dòng tộc và tôn vinh giá trị di sản nghề hương

Tinh hoa thảo mộc thuốc bắc tạo nên làng hương xạ Cao Thôn

Điểm khác biệt cốt lõi làm nên bản sắc độc bản của làng hương xạ Cao Thôn so với nhiều vùng làm hương khác chính là sự kiên định sử dụng hoàn toàn nguồn dược liệu tự nhiên. Mỗi nén hương nơi đây thực sự là một bài thuốc đông y thu nhỏ được cân đong tỉ mỉ theo bí quyết riêng của từng gia tộc.

Nghệ thuật phối trộn ba mươi sáu vị thuốc quý

Trong kho tàng tri thức dân gian của làng hương xạ Cao Thôn, phần bột hương bao giờ cũng là sự kết hợp hài hòa của từ ba mươi sáu đến bốn mươi vị thảo mộc thuốc bắc thuần khiết mà không sử dụng hóa chất tạo mùi tổng hợp. Những vị dược liệu chủ đạo làm nên cốt hương trầm ấm phải kể đến đại hoàng và đinh hương, trầm hương, quế chi, bạch chỉ, xuyên khung, hoàng đàn, thảo quả, đại hồi, tiểu hồi, cam thảo, tùng hương, trắc bách diệp, rễ hương bài và vỏ bưởi rừng phơi khô. Từng loại rễ cây, vỏ quế, nụ hoa hay gỗ thơm đều được các hộ làm nghề tuyển chọn kỹ lưỡng từ vùng dược liệu tự nhiên, rửa sạch, thái lát mỏng và phơi dưới nắng hanh tới khi đạt độ khô giòn chuẩn mực.

Bí quyết làm nên nét quyến rũ riêng của từng dòng họ tại làng hương xạ Cao Thôn nằm ở quy thức bào chế (sao tẩm bằng rượu trắng, mật mía hoặc gừng tươi để khử tính hàn và đánh thức tinh dầu) cùng tỷ lệ phối trộn giữa các nhóm dược liệu theo nguyên lý âm dương ngũ hành. Có vị thuốc đóng vai trò dẫn lửa giúp nén hương cháy đều không bị tắt giữa chừng, có vị thuốc giữ vai trò định hương giúp làn khói mỏng bay lên thẳng tắp, và có những vị quý như đại hoàng và đinh hương, trầm quế tỏa ra tầng hương thơm dịu ngọt giúp thư giãn tinh thần.

Những khoanh hương vòng thảo mộc vàng óng được xếp đều đặn trên phên nứa phơi hương tại làng hương xạ Cao Thôn
Những khoanh hương vòng thảo mộc vàng óng được xếp đều đặn trên phên nứa phơi hương tại làng hương xạ Cao Thôn

Chất kết dính nhựa trám và tăm tre ngâm nước

Bên cạnh bài thuốc bột thảo mộc cầu kỳ, chất lượng sản phẩm tại làng hương xạ Cao Thôn còn phụ thuộc mật thiết vào chất kết dính tự nhiên và phần cốt tăm tre bên trong. Thay vì dùng keo công nghiệp, các nghệ nhân thôn Cao sử dụng bột vỏ cây bời lời kết hợp cùng hỗn hợp nhựa cây trám rừng trắng nấu chảy hòa quyện với dầu lạc nguyên chất để tạo độ dẻo dai và khả năng bắt lửa tự nhiên. Nhựa trám rừng vừa là chất keo sinh học gắn kết chặt chẽ các hạt bột thảo mộc thuốc bắc vào chân tăm, vừa tỏa ra mùi thơm nhựa gỗ rừng núi ấm áp mỗi khi nén hương được thắp lên.

Đối với phần chân hương, người thợ tại xã Bảo Khê chỉ chọn những cây tre đực hoặc nứa bánh tẻ vùng rừng núi phía bắc có thân thẳng, dóng dài và thớ gỗ dẻo dai. Tre nứa được chẻ thủ công thành những que tăm tròn đều hoặc vuông vức, đem ngâm dưới nước ao làng nhiều ngày để loại bỏ lượng đường tự nhiên chống mối mọt, sau đó vớt lên phơi khô kiệt dưới nắng to và nhuộm phần chân bằng phẩm màu đỏ thắm:

  • Hệ dược liệu thảo mộc cốt lõi: Phối trộn từ ba mươi sáu đến bốn mươi vị thảo mộc thuốc bắc quý như quế chi, bạch chỉ, xuyên khung, thảo quả cùng đại hoàng và đinh hương nghiền mịn.
  • Kỹ thuật sao tẩm gia truyền: Nhiều vị thuốc được sao vàng hoặc tẩm ướp cẩn trọng trước khi nghiền thành bột mịn để kích hoạt tối đa hàm lượng tinh dầu tự nhiên.
  • Keo kết dính nhựa trám: Sử dụng nhựa cây trám rừng kết hợp bột vỏ cây bời lời và dầu thực vật giúp thịt hương kết cấu chắc mịn, không bị nứt vỡ khi hanh khô.
  • Cốt tăm tre ngâm kỹ: Nan tre nứa bánh tẻ được ngâm nước dài ngày và phơi nắng khô giòn, giúp khi đốt nén hương cháy đượm và giữ được tàn hương cong đẹp.

Kỹ thuật chế tác thủ công tại làng hương xạ Cao Thôn

Dạo bước qua những con đường làng tại xã Bảo Khê vào những ngày nắng đẹp, bất kỳ ai cũng bị cuốn hút bởi nhịp lao động nhịp nhàng và khéo léo của các thế hệ nghệ nhân làng hương xạ Cao Thôn. Từ khâu nhào bột, se hương nén, uốn hương vòng cho tới khâu phơi nắng đều đòi hỏi sự chuẩn xác cao độ.

Nghệ nhân cao niên làng hương xạ Cao Thôn bên mẹt thảo mộc thuốc bắc và những dãy phên phơi hương truyền thống
Nghệ nhân cao niên làng hương xạ Cao Thôn bên mẹt thảo mộc thuốc bắc và những dãy phên phơi hương truyền thống

Quy trình se hương nén và uốn khoanh hương vòng

Tại các hộ gia đình giữ nghề truyền thống của làng hương xạ Cao Thôn, ba dòng sản phẩm tiêu biểu nhất là hương nén (hương thẻ), hương sào và đặc biệt là hương vòng Cao Thôn (còn gọi là hương khoanh). Để làm hương nén truyền thống bằng tay, người thợ nhúng que tăm tre vào lớp keo bời lời rồi lăn đều trên bàn gỗ phủ bột thảo mộc thuốc bắc qua nhiều lượt liên tiếp; lực miết của lòng bàn tay phải thật vừa vặn để lớp bột bám tròn trịa quanh tâm tre, không quá chặt khiến hương khó cháy nhưng cũng không quá lỏng khiến thịt hương bị bở.

Kỳ công và đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện bậc nhất tại làng hương xạ Cao Thôn chính là nghệ thuật chế tác hương vòng Cao Thôn. Bột thảo mộc sau khi nhào kỹ cùng hỗn hợp nhựa cây trám rừng và nước ấm thành khối bột dẻo quánh sẽ được đưa vào khuôn ép thành từng sợi hương tròn dài, mềm mại. Người nghệ nhân ngồi bên mâm gỗ dùng mười đầu ngón tay thoăn thoắt cuốn sợi hương từ tâm nhỏ ở chính giữa xoay tròn đều đặn ra phía ngoài tạo thành hình tháp xoắn ốc đồng tâm. Các vòng hương phải nằm cách đều nhau một khoảng chuẩn xác để khi treo lên đốt, ngọn lửa âm ỉ cháy lan từ vòng ngoài vào tới tận tâm suốt nhiều ngày đêm liên tục.

Khung cảnh phên nứa phơi hương rực rỡ dưới nắng

Sau khi những nén hương thẻ và khoanh hương vòng Cao Thôn vừa tạo hình xong, công đoạn quyết định trực tiếp đến chất lượng và độ bền hương thơm là quá trình làm khô tự nhiên trên hệ thống phên nứa phơi hương. Người dân Cao Thôn không dùng lò sấy nhiệt độ cao vì hơi nóng cưỡng bức sẽ làm bay hơi mất lớp tinh dầu quý trong thảo mộc thuốc bắc và làm sợi hương vòng bị giòn gãy. Thay vào đó, hàng nghìn khoanh hương vòng vàng óng và những bó hương nén chân đỏ được xếp ngay ngắn lên những tấm phên đan bằng nan nứa thưa để đón nắng và gió trời.

Vào những tháng cuối năm chuẩn bị cho mùa lễ hội và Tết Nguyên đán, toàn bộ không gian làng hương xạ Cao Thôn từ sân gạch, mái hiên, ngõ nhỏ cho tới dọc triền đê tả ngạn sông Hồng đều biến thành bức tranh đa sắc màu rực rỡ. Hàng trăm chiếc phên nứa phơi hương nối dài dưới ánh nắng vàng hanh hao của mùa thu đông Bắc Bộ, bên cạnh những bó chân tăm hương xòe tròn đỏ thắm. Trong suốt thời gian phơi, người thợ phải liên tục canh chừng hướng nắng và lật trở mặt phên để từng nén hương khô thấu từ lõi ra ngoài.

Dòng sản phẩm hương truyền thốngKỹ thuật chế tác đặc trưng tại thôn CaoĐặc điểm hình thái và công năng văn hóa
Hương nén thảo mộc (hương thẻ)Lăn bột thảo mộc thuốc bắc nhiều lớp quanh cốt tăm tre tròn hoặc vuôngThân hương thẳng đều, khói mỏng nhẹ, gắn liền với nghi thức thắp hương hằng ngày
Sản phẩm hương vòng Cao ThônNhào bột cùng nhựa cây trám rừng, ép sợi và uốn xoắn ốc đồng tâm bằng tayKhoanh hương tròn đều, thời gian cháy liên tục từ 24 giờ đến nhiều ngày trong dịp lễ Tết
Hương sào đại lễĐắp nhiều lớp bột dược liệu dày quanh cốt tre lớn, chiều dài từ nửa mét trở lênDâng cúng tại các đình, đền, chùa cổ trong những kỳ đại lễ và hội xuân truyền thống
Công đoạn phơi khô tự nhiênXếp trên phên nứa phơi hương đón nắng hanh và gió tự nhiên ngoài sân gạchBảo toàn nguyên vẹn hàm lượng tinh dầu đại hoàng và đinh hương, chống ẩm mốc tự nhiên

Giá trị tâm linh và di sản của làng hương xạ Cao Thôn

Trong tâm thức của người Việt Nam, nén hương luôn là nhịp cầu thiêng liêng kết nối thế giới hữu hình của con cháu với cội nguồn tổ tiên và thần Phật. Trải qua hơn hai thế kỷ bền bỉ giữ nghề, làng hương xạ Cao Thôn đã đóng góp phần quan trọng vào việc gìn giữ nét đẹp văn hóa tâm linh thuần hậu của dân tộc.

Hương thơm thanh khiết trong không gian thờ tự người Việt

Khác hẳn với mùi nồng gắt của các loại hương tẩm hóa chất công nghiệp, nén hương làm ra từ làng hương xạ Cao Thôn khi thắp lên chỉ tỏa làn khói mảnh mai cùng mùi thơm trầm ấm, thanh tao của hàng chục vị thảo mộc thuốc bắc hòa quyện. Hương thơm ấy vừa mang lại sự tôn nghiêm, tĩnh tại cho không gian ban thờ gia tiên, vừa thanh lọc không khí, xua tan khí lạnh ẩm thấp của tiết trời mùa đông xuân miền Bắc và đem lại cảm giác thư thái cho tâm hồn.

Không chỉ hiện diện trong mỗi mái ấm gia đình dịp rằm, mùng một hay đêm giao thừa thiêng liêng, những nén hương thẻ và khoanh hương vòng Cao Thôn còn gắn bó mật thiết với không gian thờ tự tại hàng loạt di tích lịch sử văn hóa trứ danh của tỉnh Hưng Yên như ngôi cổ tự chùa Chuông Phố Hiến, chốn linh thiêng đền Mẫu Hưng Yên, khu di tích đền Trần Hưng Yên hay các kỳ lễ hội văn hóa dân gian Phố Hiến và cả những di tích lịch sử tại kinh kỳ Hoàng thành Thăng Long.

Bảo tồn bí quyết dòng tộc giữa nhịp sống đương đại

Hiện nay, tại xã Bảo Khê, thành phố Hưng Yên, hơn một trăm hộ gia đình trong làng hương xạ Cao Thôn vẫn ngày đêm đỏ lửa sao thuốc, nghiền bột và uốn hương, nối tiếp di nguyện của bà tổ nghề Đào Thị Khương từ hơn hai trăm năm trước. Nhãn hiệu tập thể Hương xạ Cao Thôn đã được cấp văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ, đồng thời nghề làm hương truyền thống tại đây cũng được tỉnh Hưng Yên đưa vào chương trình bảo tồn di sản làng nghề gắn với du lịch văn hóa trải nghiệm bên cạnh các sản vật bản địa nổi tiếng như nhãn lồng Hưng Yên hay mật ong hoa nhãn Hưng Yên.

Trải qua bao biến đổi của thời gian, làng hương xạ Cao Thôn vẫn giữ trọn cốt cách của một làng nghề cổ ven đê sông Hồng với những giàn phên nứa phơi hương vàng rực dưới nắng và hương thơm thảo dược lan tỏa khắp không gian. Đồng hành cùng công tác gìn giữ và quảng bá giá trị văn hiến địa phương, chuyên trang Hưng Yên NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện nhằm lan tỏa tinh hoa nghề truyền thống của vùng đất Phố Hiến ngàn năm văn hiến tới cộng đồng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất