Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Đồng Bằng - Hào khí di sản bên dòng sông Mai Diêm

Được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội đền Đồng Bằng mở hội từ ngày 20 đến ngày 26 tháng Tám âm lịch hằng năm nhằm suy tôn công đức Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình và Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương bên dòng sông Mai Diêm lịch sử.

NSSC Hưng YênĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước kiệu cổ truyền trang nghiêm trong không gian lễ hội đền Đồng Bằng

Mỗi độ thu sang vào trung tuần tháng Tám âm lịch, lễ hội đền Đồng Bằng lại rộn ràng tiếng trống khai hội tại quần thể di tích thuộc xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, thu hút hàng vạn người dân châu thổ sông Hồng về chiêm bái. Không gian văn hóa cổ truyền nơi đây hội tụ trọn vẹn các nghi thức tế lễ trang nghiêm, những cỗ kiệu sơn son thếp vàng cùng đường đua bơi trải sôi động.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đền Đồng Bằng

Lịch sử hình thành và phát triển của lễ hội đền Đồng Bằng gắn liền với ngôi cổ miếu đền Đồng Bằng tọa lạc bên bờ sông Mai Diêm hiền hòa thuộc vùng đất Trang Đào Động xưa. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, kỳ lễ hội truyền thống này đã kết tinh hai lớp trầm tích văn hóa lớn của dân tộc Việt Nam gồm huyền sử giữ nước thời Hùng Vương thứ mười tám và hào khí Đông A thời nhà Trần.

Huyền tích Đức Vua Cha Bát Hải buổi đầu giữ nước

Theo ngọc phả cổ truyền lưu giữ tại di tích, lễ hội đền Đồng Bằng khởi nguồn từ lòng tri ân sâu sắc của nhân dân đối với Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, tức bậc thần nhân mang danh hiệu Vĩnh Công Đại Vương. Tương truyền vào cuối thời Hùng Duệ Vương, tại vùng đất Cổ Nông xuất hiện bậc kỳ tài văn võ song toàn, đứng ra chiêu tập binh sĩ, lập đồn trại tại khu vực Đào Động để cùng quân dân Văn Lang đánh dẹp ngoại bang xâm lấn bờ cõi, giữ yên cuộc sống thanh bình cho trăm họ.

Sau khi lập nên đại công giữ nước và hóa thánh vào ngày 20 tháng Tám âm lịch, ngài được vua Hùng sắc phong và cho nhân dân Trang Đào Động lập đền phụng thờ ngay trên nền doanh trại cũ. Từ đó, câu ca dân gian tháng Tám giỗ Cha vào ngày hai mươi tháng Tám hằng năm tại đền Đồng Bằng đã đi sâu vào tâm thức người dân đồng bằng Bắc Bộ như một cột mốc tâm linh thiêng liêng tưởng nhớ bậc tiền nhân mở cõi.

Dấu ấn quân sự thời Trần tại vùng đất Cổ Nông

Không chỉ dừng lại ở lớp trầm tích thời đại Hùng Vương, lễ hội đền Đồng Bằng còn mang đậm dấu ấn lịch sử của cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc ở thế kỷ XIII dưới sự chỉ huy của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Vào thời nhà Trần, vùng đất An Lễ - Đào Động nằm ở vị trí giao thủy chiến lược kết nối dòng sông Luộc với hệ thống sông nhánh đổ ra biển Đông, giữ vai trò hậu cứ luyện quân thủy và tích trữ lương thảo quan trọng bảo vệ kinh thành Hoàng thành Thăng Long.

Tương truyền trước mỗi chiến dịch thủy chiến lớn, Hưng Đạo Đại Vương cùng các tướng lĩnh nhà Trần từng về làm lễ cầu đảo tại ngôi đền cổ bên sông Mai Diêm và cho quân sĩ mở hội đua thuyền rèn luyện kỹ năng chèo thuyền vượt sóng. Vì cùng diễn ra vào dịp ngày 20 tháng Tám âm lịch, lễ hội tại đây có mối giao감 lịch sử sâu sắc với kỳ lễ hội mùa thu tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc, tạo nên mạch nguồn tri ân liền mạch của dân tộc.

Thời điểm và sự kiệnKhông gian cử hànhNội dung nghi lễ và hoạt động trọng tâm
Ngày 19 tháng Tám âm lịchNội tự đền Đồng Bằng và đền Đào ĐộngLễ mộc dục, bao sái long ngai bài vị và chuẩn bị đồ tế khí cổ truyền
Sáng ngày 20 tháng TámTuyến đường từ đền chính sang đền Đào ĐộngĐại lễ khai hội, cử hành nghi thức rước kiệu bát cống và long đình
Ngày 21 đến 24 tháng TámKhu vực tiền đường, tòa đệ nhị và bến sôngTế lễ cổ truyền của các giáp, trình diễn hát văn chầu Thánh và hội thi
Ngày 25 tháng Tám âm lịchLưu vực sông Mai Diêm và đền Sinh - đền HóaChung kết hội thi bơi trải trên sông Mai Diêm và thực hành nghi thức giải oan
Ngày 26 tháng Tám âm lịchTrung tâm quần thể di tích đền Đồng BằngLễ tế tạ hoàn mãn, rước thánh hồi cung và tổng kết mùa lễ hội thu

Không gian và nghi thức chính của lễ hội đền Đồng Bằng

Hằng năm, lễ hội đền Đồng Bằng chính thức diễn ra từ ngày 20 đến ngày 26 tháng Tám âm lịch trong không gian quần thể di tích liên hoàn gồm đền Đức Vua, đền Mẫu Sinh, đền Mẫu Hóa, đền Quan Lớn và đền Đào Động. Mọi nghi thức trong phần Lễ đều được các bậc cao niên xã An Lễ gìn giữ nghiêm cẩn theo đúng cổ lệ hàng trăm năm.

Toàn cảnh các cỗ kiệu sơn son thếp vàng chuẩn bị cử hành nghi lễ tại lễ hội đền Đồng Bằng
Toàn cảnh các cỗ kiệu sơn son thếp vàng chuẩn bị cử hành nghi lễ tại lễ hội đền Đồng Bằng

Hành trình rước kiệu từ đền chính sang đền Đào Động

Nghi lễ mở màn quy mô và trang trọng bậc nhất của lễ hội đền Đồng Bằng là cuộc đại rước kiệu thánh diễn ra vào sáng ngày chính hội 20 tháng Tám âm lịch. Đoàn rước khởi hành từ sân đền chính đi dọc theo bờ sông Mai Diêm để sang đền Đào Động và các đền phụ cận, tái hiện cuộc hành quân lịch sử của Đức Vua Cha cùng các vị Thập đạo Tướng quân thuở xưa.

Điểm nhấn của đoàn rước là hệ thống bảy cỗ kiệu cổ chạm khắc tinh xảo, tiêu biểu là các cỗ rước kiệu bát cống, kiệu long đình và kiệu võng sơn son thếp vàng lộng lẫy. Hàng trăm đô tùy là những thanh niên trai tráng trong làng mặc trang phục truyền thống sắc đỏ nẹp vàng nâng kiệu di chuyển uyển chuyển, đôi lúc thực hiện động tác kiệu bay xoay tròn đầy hào khí giữa tiếng trống sấm, tiếng chiêng đồng vang vọng cả một vùng quê:

  • Đội hình nghi trượng đi đầu: Gồm cờ thần ngũ sắc, cờ lệnh, đội múa sinh tiền, đội bát âm cùng hàng bát bửu, chấp kích chạm khắc hoa văn cổ truyền.
  • Hệ thống kiệu thánh cổ: Kiệu Đức Vua Cha, kiệu Đức Thánh Trần và kiệu các vị Tướng quân được rước trang nghiêm dưới bóng tàn vàng, lọng tía.
  • Đoàn tế nam quan và nữ quan: Các bô lão và đội tế trong trang phục lễ nghi truyền thống thành kính theo sau cỗ kiệu để cử hành đại tế tại đền Đào Động.
  • Nghi thức rước nước trên sông: Đoàn thuyền rồng ra giữa dòng sông lấy nước tinh khiết về dâng cúng tại thượng cung, cầu cho mưa thuận gió hòa.

Nghi thức tế lễ, giải oan và hát văn cổ truyền

Sau nghi thức rước kiệu, phần Lễ trong lễ hội đền Đồng Bằng tiếp nối với các tuần tế cổ truyền gồm lễ tế mở cửa đền, lễ dâng chúc văn, tế tứ chiếng và đặc biệt là nghi thức giải oan mang đậm giá trị nhân văn vào đêm 25 tháng Tám âm lịch. Nghi lễ này thể hiện lòng từ bi, cầu siêu độ cho các tướng sĩ, nghĩa quân và bách tính đã hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ non sông đất nước, hướng con người tới sự thanh thản và hòa hiếu.

Song hành cùng các khoa cúng cổ là không gian diễn xướng hát văn chầu Thánh đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Những cung văn tài hoa từ khắp các miền quê cùng hội tụ về đền, dâng lên Đức Vua Cha và các bậc thánh nhân những bản văn chầu mượt mà hòa quyện cùng tiếng đàn nguyệt, phách tre và cảnh quan chạm khắc gỗ tinh xảo tương đồng với các cổ tích danh tiếng như đền Tiên La hay chùa Keo.

Hội thi bơi trải và diễn xướng tại lễ hội đền Đồng Bằng

Nếu phần Lễ mang đậm vẻ uy nghiêm của điển chế cung đình kết hợp dân gian, thì phần Hội của lễ hội đền Đồng Bằng lại bùng nổ sức sống khỏe khoắn của cư dân vùng sông nước châu thổ. Các hoạt động thi tài thể thao dân gian và diễn xướng nghệ thuật diễn ra liên tục suốt bảy ngày hội thu.

Toàn cảnh hội thi bơi trải truyền thống sôi nổi trên dòng sông Mai Diêm trong lễ hội đền Đồng Bằng
Toàn cảnh hội thi bơi trải truyền thống sôi nổi trên dòng sông Mai Diêm trong lễ hội đền Đồng Bằng

Sôi nổi đường đua bơi trải trên dòng sông Mai Diêm

Hoạt động tâm điểm làm nên thương hiệu riêng có của lễ hội đền Đồng Bằng chính là hội thi bơi trải trên sông Mai Diêm diễn ra ngay trước cửa đền. Tục bơi trải tại đây có lịch sử từ thời nhà Trần nhằm tuyển chọn và huấn luyện những tay chèo thiện chiến phục vụ thủy quân Đại Việt. Các trải đua truyền thống được đóng bằng gỗ nhẹ, mũi thuyền chạm đầu rồng sơn thếp rực rỡ, mỗi trải quy tụ hơn hai mươi trai tráng khỏe mạnh đại diện cho các giáp, các làng trong vùng.

Khi tiếng trống lệnh khai cuộc vang lên từ bến sông trước cửa đền, các tay chèo trong trang phục đồng bộ cùng vung mái dầm rẽ sóng lao vút đi trên mặt nước sông Mai Diêm dài hàng cây số. Trên hai bờ kè đá dưới hàng cây cổ thụ, hàng vạn người dân và du khách từ khắp nơi, kể cả từ vùng Phố cổ Hà Nội hay phố thị Khu di tích Phố Hiến, cùng reo hò cổ vũ tạo nên bầu không khí thượng võ vô cùng náo nhiệt.

Không gian trò chơi dân gian của cư dân lúa nước

Bên cạnh đường đua thuyền trải dậy sóng trên sông, khuôn viên sân đền và các bãi rộng quanh khu di tích trong những ngày diễn ra lễ hội đền Đồng Bằng còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian và hội thi truyền thống. Nổi bật là hội thi đấu vật cổ truyền thu hút các đô vật danh tiếng trong vùng về so tài theo tinh thần thượng võ, cùng các cuộc thi kéo co, cờ tướng, chọi gà và múa lân sư rồng.

Vào các buổi tối mùa thu, sân khấu ngoài trời bên bờ sông lại ngân vang những làn điệu chèo cổ mượt mà do các chiếu chèo bản địa biểu diễn. Sự kết hợp hài hòa giữa các môn thể thao rèn luyện thể lực với nghệ thuật sân khấu dân gian không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn hóa của cộng đồng mà còn tái hiện sinh động đời sống tinh thần phong phú của cư dân nông nghiệp vùng hạ lưu sông Hồng.

Giá trị di sản trường tồn của lễ hội đền Đồng Bằng

Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, lễ hội đền Đồng Bằng vẫn được bảo tồn nguyên vẹn cả về quy trình nghi lễ lẫn không gian văn hóa cộng đồng. Sức hút bền bỉ của lễ hội khẳng định giá trị trường tồn của một di sản văn hóa lớn gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Biểu tượng đạo lý uống nước nhớ nguồn vùng châu thổ

Trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân vùng quê lúa và xứ nhãn, lễ hội đền Đồng Bằng là biểu tượng sống động cho đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần đại đoàn kết cộng đồng. Mỗi mùa hội tháng Tám âm lịch là dịp để con cháu xa quê trở về đoàn tụ, cùng nhau chuẩn bị lễ vật dâng cúng tiền nhân và thưởng thức những thức quà quê mộc mạc như bát canh cá Quỳnh Côi thanh ngọt, đĩa bánh cáy làng Nguyễn thơm hương gừng lạc hay món bún thang lươn Phố Hiến đậm đà.

Không gian lễ hội còn đóng vai trò như một trường học lịch sử trực quan, giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước, ý chí tự cường của cha ông từ thời Hùng Vương đến thời đại nhà Trần, sánh ngang cùng truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo được lưu giữ tại Văn miếu Xích Đằng hay nét cổ kính tại chùa Chuông Phố Hiến.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và khoa học, năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội đền Đồng Bằng vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này là cơ sở pháp lý và tinh thần quan trọng để chính quyền cùng nhân dân địa phương tiếp tục gìn giữ các nghi thức rước kiệu, tế lễ, hát văn và hội bơi trải theo đúng chuẩn mực truyền thống, bài trừ các hủ tục lạc hậu.

Trong tiến trình xây dựng hệ cơ sở dữ liệu văn hóa số chuẩn mực, chuyên trang Hưng Yên NSSC luôn chú trọng lưu trữ và giới thiệu hệ thống bài viết bách khoa toàn diện về các kỳ lễ hội truyền thống tiêu biểu của địa phương. Với âm vang tiếng trống bơi trải trên dòng sông Mai Diêm cùng tấm lòng thành kính hướng về Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, lễ hội đền Đồng Bằng mãi tỏa sáng như một biểu tượng văn hiến bất diệt nơi vùng đất châu thổ Bắc Bộ.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hưng Yên

hungyen.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hưng Yên.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hưng Yên.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất